अध्याय 259: स्वप्न और गर्भ में सूक्ष्म आत्मा

शरीराद्विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम् ।
कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तैः शास्त्रचेतसः

śarīrādvipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇam |
karmabhiḥ paripaśyanti śāstroktaiḥ śāstracetasaḥ

यथा मरीच्यः सहिताश्चरन्ति
गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः ।
देहैर्विमुक्तानि वरन्ति लोकां
स्तथैव सत्वान्यतिमानुषाणि

yathā marīcyaḥ sahitāścaranti
gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ |
dehairvimuktāni varanti lokāṃ
stathaiva satvānyatimānuṣāṇi

प्रतिरूपं यथैवाप्सु तावत्सूर्यस्य लक्ष्यते ।
सत्ववांस्तु तथा सत्वं प्रतिरूपं स पश्यति

pratirūpaṃ yathaivāpsu tāvatsūryasya lakṣyate |
satvavāṃstu tathā satvaṃ pratirūpaṃ sa paśyati

तानि सूक्ष्माणि सत्वानि विमुक्तानि शरीरतः ।
तेन तत्वेन तत्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः

tāni sūkṣmāṇi satvāni vimuktāni śarīrataḥ |
tena tatvena tatvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ

स्वपतां जाग्रतां चैष सर्वेषामात्मचिन्तितम् ।
प्रधानाद्वैधयुक्तानां दह्यते कर्मजं रजः

svapatāṃ jāgratāṃ caiṣa sarveṣāmātmacintitam |
pradhānādvaidhayuktānāṃ dahyate karmajaṃ rajaḥ

यथाऽहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाऽहनि ।
वशे तिष्ठति सत्वात्मा सततं योगयोगिनाम्

yathā'hani tathā rātrau yathā rātrau tathā'hani |
vaśe tiṣṭhati satvātmā satataṃ yogayoginām

तेषां नित्यं सदा नित्यो भूतात्मा सततं गुणैः ।
सप्तभिस्त्वन्वितः सूक्ष्मैश्चरिष्णुरजरामरः

teṣāṃ nityaṃ sadā nityo bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ |
saptabhistvanvitaḥ sūkṣmaiścariṣṇurajarāmaraḥ

मनोवुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित् ।
स्वप्नेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदुःखयोः

manovuddhiparābhūtaḥ svadehaparadehavit |
svapneṣvapi bhavatyeṣa vijñātā sukhaduḥkhayoḥ

तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम् ।
कामं क्रोधं च तत्रापि कृत्वा व्यसनमृच्छति

tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukham |
kāmaṃ krodhaṃ ca tatrāpi kṛtvā vyasanamṛcchati

प्रीणितश्चापि भवति महतोऽर्थानवाप्य हि ।
करोति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्निव च पश्यति

prīṇitaścāpi bhavati mahato'rthānavāpya hi |
karoti puṇyaṃ tatrāpi jāgranniva ca paśyati

सदोष्मान्तर्गतश्चापि गर्भत्वं समुपेयिवान् ।
दश मासान्वसन्कुक्षौ नैषोऽन्नमिव जीर्यते

sadoṣmāntargataścāpi garbhatvaṃ samupeyivān |
daśa māsānvasankukṣau naiṣo'nnamiva jīryate

तमेतमतितेजोंशं भूतात्मानं हृदि स्थितम् ।
तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु

tametamatitejoṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sthitam |
tamorajobhyāmāviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu

योगशास्त्रपरा भूत्वा स्वमात्मानं परीप्सवः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्तास्तं प्रपश्यन्ति मूर्तिषु ।
अनुच्छ्वासान्यमूर्तानि यानि वज्रोपमान्यपि

yogaśāstraparā bhūtvā svamātmānaṃ parīpsavaḥ |
tamorajobhyāṃ nirmuktāstaṃ prapaśyanti mūrtiṣu |
anucchvāsānyamūrtāni yāni vajropamānyapi

पृथग्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्वाश्रमकर्मसु ।
समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्यः सममब्रवीत्

pṛthagbhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣvāśramakarmasu |
samādhau yogamevaitacchāṇḍilyaḥ samamabravīt

विदित्वा सप्तसूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् ।
प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्मानुपश्यति

viditvā saptasūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram |
pradhānaviniyogajñaḥ paraṃ brahmānupaśyati