अध्याय 258: पाँच महाभूतों से बना शरीर

द्वन्द्वासि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मानुतिष्ठतः ।
वक्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत्

dvandvāsi mokṣajijñāsurarthadharmānutiṣṭhataḥ |
vakrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvamidaṃ mahat

आकाशं मारुतो ज्योतिरा--पृथ्वी च पञ्चमी ।
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु

ākāśaṃ māruto jyotirā--pṛthvī ca pañcamī |
bhāvābhāvau ca kālaśca sarvabhūteṣu pañcasu

अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मुनिः शास्त्रविधानवित्

antarātmakamākāśaṃ tanmayaṃ śrotramindriyam |
tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyānmuniḥ śāstravidhānavit

चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ ।
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम्

caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau |
sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāttathā sparśaṃ ca tanmayam

तापः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम् ।
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोनाशकमात्मवान्

tāpaḥ pākaḥ prakāśaśca jyotiścakṣuśca tanmayam |
tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāttamonāśakamātmavān

प्रक्लेदो द्रवता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते ।
[असृङ्भज्जा च यच्चान्यत्स्निग्धं विद्यात्तदात्मकम् ॥]
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः

prakledo dravatā sneha ityapāmupadiśyate |
[asṛṅbhajjā ca yaccānyatsnigdhaṃ vidyāttadātmakam ||]
rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaścāpāṃ guṇo mataḥ

संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च ।
श्मश्चु रोम च केशाश्च सिरा स्नायु च चर्म च

saṃghātaḥ pārthivo dhāturasthidantanakhāni ca |
śmaścu roma ca keśāśca sirā snāyu ca carma ca

इन्द्रियं घ्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता ।
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः

indriyaṃ ghrāṇasaṃjñātaṃ nāsiketyabhisaṃjñitā |
gandhaścaivendriyārtho'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ

उत्तरेषु गुणाः सर्वे सन्ति पूर्वेषु नोत्तराः ।
पञ्चानां भूतसङ्घानां संततिं मुनयो विदुः

uttareṣu guṇāḥ sarve santi pūrveṣu nottarāḥ |
pañcānāṃ bhūtasaṅghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ

मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता ।
एकादशस्त्वन्तरात्मा स सर्वः पर उच्यते

mano navamameṣāṃ tu buddhistu daśamī smṛtā |
ekādaśastvantarātmā sa sarvaḥ para ucyate

व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् ।
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः

vyavasāyātmikā buddhirmano vyākaraṇātmakam |
karmānumānādvijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ

एभिः कालात्मकैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम् ।
पश्यत्यकलुयं बुद्ध्या स मोहं नानुवर्तते

ebhiḥ kālātmakairbhāvairyaḥ sarvaiḥ sarvamanvitam |
paśyatyakaluyaṃ buddhyā sa mohaṃ nānuvartate