शरीराद्विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम् ।
कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तैः शास्त्रचेतसः
śarīrādvipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇam |
karmabhiḥ paripaśyanti śāstroktaiḥ śāstracetasaḥ
Shanti Parva
Chapter 259: The subtle self in dream and womb
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
15 verses · 259 of 372
What happens in this chapter
The subtle self in dream and womb
Vyasa explains that those whose minds follow the shastra see the embodied one, subtle and freed from the body, through the signs the shastra gives. Freed beings move through the worlds like bundles of rays, and the man of sattva sees them as the sun is seen reflected in water. For yogis the Self stays under control by day and night alike. Joined with seven subtle elements, the bhutatma is unageing and undying. Even in dreams it knows pleasure and pain as if awake. Living ten months in the womb, it is not digested like food. Those clouded by rajas and tamas cannot see this radiant Self in the heart; yogis freed of them do. Vyasa cites Shandilya's teaching on samadhi.
व्यास उवाच
यथा मरीच्यः सहिताश्चरन्ति
गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः ।
देहैर्विमुक्तानि वरन्ति लोकां
स्तथैव सत्वान्यतिमानुषाणि
yathā marīcyaḥ sahitāścaranti
gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ |
dehairvimuktāni varanti lokāṃ
stathaiva satvānyatimānuṣāṇi
प्रतिरूपं यथैवाप्सु तावत्सूर्यस्य लक्ष्यते ।
सत्ववांस्तु तथा सत्वं प्रतिरूपं स पश्यति
pratirūpaṃ yathaivāpsu tāvatsūryasya lakṣyate |
satvavāṃstu tathā satvaṃ pratirūpaṃ sa paśyati
तानि सूक्ष्माणि सत्वानि विमुक्तानि शरीरतः ।
तेन तत्वेन तत्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः
tāni sūkṣmāṇi satvāni vimuktāni śarīrataḥ |
tena tatvena tatvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ
स्वपतां जाग्रतां चैष सर्वेषामात्मचिन्तितम् ।
प्रधानाद्वैधयुक्तानां दह्यते कर्मजं रजः
svapatāṃ jāgratāṃ caiṣa sarveṣāmātmacintitam |
pradhānādvaidhayuktānāṃ dahyate karmajaṃ rajaḥ
यथाऽहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाऽहनि ।
वशे तिष्ठति सत्वात्मा सततं योगयोगिनाम्
yathā'hani tathā rātrau yathā rātrau tathā'hani |
vaśe tiṣṭhati satvātmā satataṃ yogayoginām
तेषां नित्यं सदा नित्यो भूतात्मा सततं गुणैः ।
सप्तभिस्त्वन्वितः सूक्ष्मैश्चरिष्णुरजरामरः
teṣāṃ nityaṃ sadā nityo bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ |
saptabhistvanvitaḥ sūkṣmaiścariṣṇurajarāmaraḥ
मनोवुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित् ।
स्वप्नेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदुःखयोः
manovuddhiparābhūtaḥ svadehaparadehavit |
svapneṣvapi bhavatyeṣa vijñātā sukhaduḥkhayoḥ
तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम् ।
कामं क्रोधं च तत्रापि कृत्वा व्यसनमृच्छति
tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukham |
kāmaṃ krodhaṃ ca tatrāpi kṛtvā vyasanamṛcchati
प्रीणितश्चापि भवति महतोऽर्थानवाप्य हि ।
करोति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्निव च पश्यति
prīṇitaścāpi bhavati mahato'rthānavāpya hi |
karoti puṇyaṃ tatrāpi jāgranniva ca paśyati
सदोष्मान्तर्गतश्चापि गर्भत्वं समुपेयिवान् ।
दश मासान्वसन्कुक्षौ नैषोऽन्नमिव जीर्यते
sadoṣmāntargataścāpi garbhatvaṃ samupeyivān |
daśa māsānvasankukṣau naiṣo'nnamiva jīryate
तमेतमतितेजोंशं भूतात्मानं हृदि स्थितम् ।
तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु
tametamatitejoṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sthitam |
tamorajobhyāmāviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu
योगशास्त्रपरा भूत्वा स्वमात्मानं परीप्सवः ।
तमोरजोभ्यां निर्मुक्तास्तं प्रपश्यन्ति मूर्तिषु ।
अनुच्छ्वासान्यमूर्तानि यानि वज्रोपमान्यपि
yogaśāstraparā bhūtvā svamātmānaṃ parīpsavaḥ |
tamorajobhyāṃ nirmuktāstaṃ prapaśyanti mūrtiṣu |
anucchvāsānyamūrtāni yāni vajropamānyapi
पृथग्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्वाश्रमकर्मसु ।
समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्यः सममब्रवीत्
pṛthagbhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣvāśramakarmasu |
samādhau yogamevaitacchāṇḍilyaḥ samamabravīt
विदित्वा सप्तसूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम् ।
प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्मानुपश्यति
viditvā saptasūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram |
pradhānaviniyogajñaḥ paraṃ brahmānupaśyati
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)