द्वन्द्वासि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मानुतिष्ठतः ।
वक्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत्
dvandvāsi mokṣajijñāsurarthadharmānutiṣṭhataḥ |
vakrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvamidaṃ mahat
Shanti Parva
Chapter 258: The body as the five elements
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥
12 verses · 258 of 372
What happens in this chapter
The body as the five elements
Vyasa says this great teaching should first be heard by a qualified disciple who seeks liberation while still doing his duties. He maps the body onto the five elements. Space is the inner hollow, with the ear and sound. Wind is movement, the in-breath and out-breath, with skin and touch. Fire is heat, digestion and light, with the eye and form. Water is moisture, fluidity and blood, with the tongue and taste. Earth is the solid frame, bones, teeth, nails, hair, sinews and skin, with the nose and smell. Each later element carries the qualities of those before it. Mind is ninth, intellect tenth, the inner Self eleventh and highest. Whoever sees all this with a clear intellect is not deluded.
व्यास उवाच
आकाशं मारुतो ज्योतिरा--पृथ्वी च पञ्चमी ।
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु
ākāśaṃ māruto jyotirā--pṛthvī ca pañcamī |
bhāvābhāvau ca kālaśca sarvabhūteṣu pañcasu
अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम् ।
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मुनिः शास्त्रविधानवित्
antarātmakamākāśaṃ tanmayaṃ śrotramindriyam |
tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyānmuniḥ śāstravidhānavit
चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ ।
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम्
caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau |
sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāttathā sparśaṃ ca tanmayam
तापः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम् ।
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोनाशकमात्मवान्
tāpaḥ pākaḥ prakāśaśca jyotiścakṣuśca tanmayam |
tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāttamonāśakamātmavān
प्रक्लेदो द्रवता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते ।
[असृङ्भज्जा च यच्चान्यत्स्निग्धं विद्यात्तदात्मकम् ॥]
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः
prakledo dravatā sneha ityapāmupadiśyate |
[asṛṅbhajjā ca yaccānyatsnigdhaṃ vidyāttadātmakam ||]
rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaścāpāṃ guṇo mataḥ
संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च ।
श्मश्चु रोम च केशाश्च सिरा स्नायु च चर्म च
saṃghātaḥ pārthivo dhāturasthidantanakhāni ca |
śmaścu roma ca keśāśca sirā snāyu ca carma ca
इन्द्रियं घ्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता ।
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः
indriyaṃ ghrāṇasaṃjñātaṃ nāsiketyabhisaṃjñitā |
gandhaścaivendriyārtho'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ
उत्तरेषु गुणाः सर्वे सन्ति पूर्वेषु नोत्तराः ।
पञ्चानां भूतसङ्घानां संततिं मुनयो विदुः
uttareṣu guṇāḥ sarve santi pūrveṣu nottarāḥ |
pañcānāṃ bhūtasaṅghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ
मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता ।
एकादशस्त्वन्तरात्मा स सर्वः पर उच्यते
mano navamameṣāṃ tu buddhistu daśamī smṛtā |
ekādaśastvantarātmā sa sarvaḥ para ucyate
व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् ।
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः
vyavasāyātmikā buddhirmano vyākaraṇātmakam |
karmānumānādvijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ
एभिः कालात्मकैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम् ।
पश्यत्यकलुयं बुद्ध्या स मोहं नानुवर्तते
ebhiḥ kālātmakairbhāvairyaḥ sarvaiḥ sarvamanvitam |
paśyatyakaluyaṃ buddhyā sa mohaṃ nānuvartate
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)