अध्याय 256: परम धर्म और संसार की नदी

यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यदे नेह कश्चन ।
यो वि----- न्प्रब्रवीतु मे

yasmāddharmātparo dharmo vidyade neha kaścana |
yo vi----- nprabravītu me

धर्मं ति संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ।
विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु

dharmaṃ ti saṃpravakṣyāmi purāṇamṛṣisaṃstutam |
viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastamihaikamanāḥ śṛṇu

इन्द्रिया-----प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः ।
सर्वतो--------------------

indriyā-----pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ |
sarvato--------------------

मनसश्चेन्द्रियाणा चाप्यकाग्र्य परमं तप ।
तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्य

manasaścendriyāṇā cāpyakāgrya paramaṃ tapa |
tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucya

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया ।
आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन्

tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā |
ātmatṛpta ivāsīta bahucintyamacintayan

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि ।
तदा त्वमात्मनाऽऽत्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम्

gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani |
tadā tvamātmanā''tmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam

सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् ।
तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः

sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmamiva pāvakam |
taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः ।
आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्

yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ |
ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam

एवमात्मा न जानीते क्व गभिष्ये कुतस्त्वहम् ।
अन्यो ह्यत्रान्तरात्माऽस्ति यः सर्वमनुपश्यति

evamātmā na jānīte kva gabhiṣye kutastvaham |
anyo hyatrāntarātmā'sti yaḥ sarvamanupaśyati

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना ।
दृष्ट्वा त्वमात्मनाऽऽत्मानं निरात्मा भव सर्ववित्

jñānadīpena dīptena paśyatyātmānamātmanā |
dṛṣṭvā tvamātmanā''tmānaṃ nirātmā bhava sarvavit

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विमुक्तत्वगिवोरगः ।
परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः

vimuktaḥ sarvapāpebhyo vimuktatvagivoragaḥ |
parāṃ buddhimavāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ

सर्वतः प्रवहां घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम् ।
पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम्

sarvataḥ pravahāṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm |
pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् ।
सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम्

lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām |
satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिः ।
प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम्

avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ |
pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām

------------ तालद्‌स्तराम् ।
आत्मकमा---------जिह्वावर्तां दुरासदाम्

------------ tālad‌starām |
ātmakamā---------jihvāvartāṃ durāsadām

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः ।
तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विधूतात्माऽऽत्मविच्छुचिः

yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ |
tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vidhūtātmā''tmavicchuciḥ

उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं भविष्यसि ।
संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः

uttamāṃ buddhimāsthāya brahmabhūyaṃ bhaviṣyasi |
saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśānprasannātmā vikalmaṣaḥ

भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय ।
अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च अनृशंसमतिस्तथा

bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya |
akrudhyannaprahṛṣyaṃśca anṛśaṃsamatistathā

ततो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययौ ।
एनं वै सर्वभूतेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः ।
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

tato drakṣyasi sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayau |
enaṃ vai sarvabhūtebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ |
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhā munayastattvadarśinaḥ

आत्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्रानुशासनम् ।
प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च

ātmano vyāpino jñānamidaṃ putrānuśāsanam |
prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca

आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत् ।
अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा

ātmajñānamidaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat |
abruvaṃ yadahaṃ tāta ātmasākṣikamañjasā

नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव वेद नपुंसकम् ।
अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम्

naiva strī na pumānetannaiva veda napuṃsakam |
aduḥkhamasukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam

नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुते ।
स्वभावप्रतिपत्त्यर्थमेतद्धर्मं विधीयते

naitajjñātvā pumānstrī vā punarbhavamavāpnute |
svabhāvapratipattyarthametaddharmaṃ vidhīyate

यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथातथा ।
कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च

yathā matāni sarvāṇi tathaitāni yathātathā |
kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca

तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन
पुत्रेण सत्पुत्र दमान्वितेन ।
पृष्टो हि संप्रीतिमना यथार्थं
ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत्

tatprītiyuktena guṇānvitena
putreṇa satputra damānvitena |
pṛṣṭo hi saṃprītimanā yathārthaṃ
brūyātsutasyeha yaduktametat