अध्याय 254: बुद्धि, गुण और साक्षी आत्मा

मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी ।
हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना

manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhiradhyavasāyinī |
hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmavedanā

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā paro mataḥ

बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः ।
यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः

buddhirātmā manuṣyasya buddhirevātmano gatiḥ |
yadā vikurute bhāva tadā bhavati sā manaḥ

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvādbuddhirvikriyate'sakṛt |
śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate

पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत् ।
जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्

paśyatī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet |
jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhirvikriyate pṛthak

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति ।
तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते

indriyāṇīti tānyāhusteṣvadṛśyo'dhitiṣṭhati |
tiṣṭhatī puruṣe buddhistriṣu bhāveṣu vartate

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति ।
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते

kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati |
na sukhena na duḥkhena kadācidiha yujyate

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānanuvartate |
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān

यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः ।
अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत ।
इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः

yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ |
adhiṣṭhānāni vai buddhyāṃ pṛthagetāni saṃsmareta |
indriyāṇyevametāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ

सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते ।
अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते

sarvāṇyevānupūrvyeṇa yadyadā'nuvidhīyate |
avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate |
pravartamānaṃ tu rajaḥ satvamapyanuvartate

ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु ।
अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव

ye caiva bhāvā vartante sarva eṣveva te triṣu |
anvarthāḥ saṃpravartante rathanemimarā iva

प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः ।
निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया

pradīpārthaṃ manaḥ kuryādindriyairbuddhisattamaiḥ |
niścaradbhiryathāyogamudāsīnairyadṛcchayā

एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति ।
अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः

evaṃ svabhāvamevedamiti vidvānna muhyati |
aśocannaprahṛṣyanhi nityaṃ vigatamatsaraḥ

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः ।
प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः

na cātmā śakyate draṣṭumindriyaiḥ kāmagocaraiḥ |
pravartamānairanayairdurdharṣairakṛtātmabhiḥ

तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः

teṣāṃ tu manasā raśmīnyadā samyaṅktiyacchati |
tadā prakāśate'syātmā dīpadīptā yathā''kṛtiḥ

सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा ।
प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम्

sarveṣāmeva bhūtānāṃ manasyuparate yathā |
prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathedamupadhāryatām

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन् ।
विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते

yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran |
vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣairna lipyate

एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन् ।
असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते

evameva kṛtaprajño na doṣairviṣayāṃścaran |
asajjamānaḥ sarveṣu kathaṃcana na lipyate

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि ।
सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः

tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratiryasya sadā''tmani |
sarvabhūtātmabhūtasya guṇavargeṣvasajjataḥ

सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन ।
न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा

satvamātmā prasarati guṇānvā'pi kadācana |
na guṇā vidurātmānaṃ guṇānveda sa sarvadā

परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम् ।
क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः

paridraṣṭā guṇānāṃ ca parisraṣṭā yathātatham |
kṣetakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ

सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् ।
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा

sṛjate'tra guṇāneka eko na sṛjate guṇān |
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā

यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ ।
मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह

yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsaṃprayuktau tathaiva tau |
maśakodumbarau vā'pi saṃprayuktau yathā saha

इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च ।
तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ

iṣīkā vā yathā muñje pṛthakca saha caiva ca |
tathaiva sahitāvetāvanyonyasminpratiṣṭhitau