अध्याय 253: महाभूत, इन्द्रियाँ और तीन गुण

अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे ।
यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम

adhyātmaṃ vistareṇeha punareva vadasva me |
yadadhyātmaṃ yathā veda bhagavannṛṣisattama

अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते ।
तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु

adhyātmaṃ yadidaṃ tāta puruṣasyeha vidyate |
tatte'haṃ vartayiṣyāmi tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च ।
महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा

bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśa eva ca |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā

प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते

prasāryeha yathā'ṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate

इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा

iti tanmayamevedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
sarge ca pralaye caiva tasminnirdiśyate tathā

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt |
akarottāta vaiṣamyaṃ yasminyadanupaśyati

अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् ।
इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत्

akarodyaccharīreṣu kathaṃ tadupalakṣayet |
indriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tānupalakṣayet

एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः ।
शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत्

etatte vartayiṣyāmi yathāvadanupūrvakaḥ |
śṛṇu tattvamihaikāgro yathā tattvaṃ yathā ca tat

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasaṃbhavam |
prāṇaśreṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते ।
रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः

rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyate |
raso'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo'mbhasaḥ

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmerete guṇāstrayaḥ |
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī

एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ।
वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते ।
आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः

etāvānindriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ |
vāyoḥ sparśo raso'dbhyaśca jyotiṣo rupamucyate |
ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ

मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः ।
न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः

mano buddhiḥ svabhāvaśca traya ete manomayāḥ |
na guṇānativartante guṇebhyaḥ paramāgatāḥ

यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति ।
एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति

yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati |
evamevendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati

यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति ।
एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा

yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅbhūrdhnaśca paśyati |
etasminneva kṛtye tu vartate buddhiruttamā

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः

guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi |
manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhya bhāve kṛto guṇāḥ

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते ।
सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम्

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate |
saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaṃ punaraṣṭamam

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ |
buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate

रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः ।
समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत्

rajastamaśca satvaṃ ca traya ete svayonijāḥ |
samāḥ sarveṣu bhūteṣu tānguṇānupalakṣayet

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत् ।
प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत्

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃcidātmani lakṣayet |
praśāntamiva saṃśuddhaṃ satvaṃ tadupadhārayet

यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत्

yattu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatra cāpyupalakṣayet

यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम्

yattu saṃmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhāryatām

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता ।
अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः

praharṣaḥ prītirānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā |
akasmādyadi vā kasmādvartante sātvikā guṇāḥ

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः

abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathā'kṣamā |
liṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ

तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः

tathā mohaḥ pramādaśca nidrā tandrā prabodhitā |
kathaṃcidabhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ