अध्याय 247: विद्या और कर्म की अलग गतियाँ

यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा

yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca |
kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā

एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ।
एतच्चान्योन्यवैरूप्ये वर्तेते प्रतिकूलतः

etadvai śrotumicchāmi tadbhavānprabravītu me |
etaccānyonyavairūpye vartete pratikūlataḥ

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम् ।
कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ parāśarasutaḥ sutam |
karmavidyāmayāvetau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau

यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा ।
शृणुष्वैकमना वत्स गह्वरं ह्येतदन्तरम्

yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā |
śṛṇuṣvaikamanā vatsa gahvaraṃ hyetadantaram

अस्ति धर्म इति ह्युक्त्वा नास्तीत्यत्रैव यो वदेत् ।
तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ

asti dharma iti hyuktvā nāstītyatraiva yo vadet |
tasya pakṣasya sadṛśamidaṃ mama bhavedatha

द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च व्यवस्थितः

dvāvimāvatha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ |
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttau ca vyavasthitaḥ

कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते ।
तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः

karmaṇā badhyate janturvidyayā tu pramucyate |
tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः ।
विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यक्षरात्मकः

karmaṇā jāyate pretya mūrtimānṣoḍaśātmakaḥ |
vidyayā jāyate nityamavyayo hyakṣarātmakaḥ

कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितया नराः ।
तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते

karma tveke praśaṃsanti svalpabuddhitayā narāḥ |
tena te dehajālāni ramayanta upāsate

ये स्म बुद्धिं परां प्राप्ता धमैर्नपुण्यदर्शिनः ।
न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव

ye sma buddhiṃ parāṃ prāptā dhamairnapuṇyadarśinaḥ |
na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibanniva

कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति

karmaṇaḥ phalamāpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau |
vidyayā tadavāpnoti yatra gatvā na śocati

यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।
न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते

yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate |
na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate

यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रवम् ।
अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च

yatra tadbrahma paramamavyaktamacalaṃ dhravam |
avyāhatamanāyāsamamṛtaṃ cāviyogi ca

द्वन्द्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा ।
समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः

dvandvairna yatra bādhyante mānasena ca karmaṇā |
samāḥ sarvatra maitrāśca sarvabhūtahite ratāḥ

विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः ।
विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम् ।
विद्यामयं तं पुरुषं नित्यं ज्ञानगुणात्मकम्

vidyāmayo'nyaḥ puruṣastāta karmamayo'paraḥ |
viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam |
vidyāmayaṃ taṃ puruṣaṃ nityaṃ jñānaguṇātmakam

तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते ।
नवं तु शशिनं दृष्ट्वा वक्रतन्तुमिवाम्बरे

tadetadṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānumīyate |
navaṃ tu śaśinaṃ dṛṣṭvā vakratantumivāmbare

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मृर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्म गुणात्मकम्

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ |
mṛrtimāniti taṃ viddhi tāta karma guṇātmakam

तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यंस्थाल्यामिवाहितः ।
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं

tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃsthālyāmivāhitaḥ |
ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ

देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्विन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम्

devo yaḥ saṃśritastasminnabvinduriva puṣkare |
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyānnityaṃ yogajitātmakam

तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणात्मकम् ।
जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं प-----नः

tamorajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇātmakam |
jīvamātmaguṇaṃ vidyādātmānaṃ pa-----naḥ

अचेतनं जीवगुणं वदन्ति
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति
प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti
sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti
prākalpayadyo bhuvanāni sapta