अध्याय 248: चार आश्रम, ब्रह्म तक की सीढ़ी

क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च ।
बुद्ध्यैश्वर्यातिसर्गोऽयं प्रधानश्चात्मनः श्रुतम्

kṣarātprabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca |
buddhyaiśvaryātisargo'yaṃ pradhānaścātmanaḥ śrutam

भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृतिं कालहेतुकीम् ।
यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम्

bhūya eva tu loke'sminsadvṛtiṃ kālahetukīm |
yayā santaḥ pravartante tadicchāmyanuvartitum

वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च ।
कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि

vede vacanamuktaṃ tu kuru karma tyajeti ca |
kathametadvijānīyāṃ tacca vyākhyātumarhasi

लोकवृत्तान्ततत्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात् ।
कृत्वा बुद्धिं विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्यात्मानमव्ययं

lokavṛttāntatatvajñaḥ pūto'haṃ guruśāsanāt |
kṛtvā buddhiṃ vimuktātmā drakṣyāmyātmānamavyayaṃ

एषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम् ।
एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः

eṣā vai vihitā vṛttiḥ purastādbrahmaṇā svayam |
eṣā pūrvataraiḥ sadbhirācīrṇā paramarṣibhiḥ

ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः ।
आत्मनश्च हृदि श्रेयो ह्यन्विच्छन्मनसाऽऽत्मनि

brahmacaryeṇa vai lokāñjayanti paramarṣayaḥ |
ātmanaśca hṛdi śreyo hyanvicchanmanasā''tmani

वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः ।
पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक

vane mūlaphalāśī ca tapyansuvipulaṃ tapaḥ |
puṇyāyatanacārī ca bhūtānāmavihiṃsaka

विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये ।
काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे

vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye |
kāle prāpte caranbhaikṣaṃ kalpate brahmabhūyase

निस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे ।
अरण्ये विचरैकाकी येनकेनचिदाशितः

nistutirnirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe |
araṇye vicaraikākī yenakenacidāśitaḥ

यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते ।
प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रतः कुतः

yadidaṃ vedavacanaṃ lokavāde virudhyate |
pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstrataḥ kutaḥ

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम् ।
कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते

ityetacchrotumicchāmi pramāṇaṃ tūbhayaṃ katham |
karmaṇāmavirodhena kathametatpravartate

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम् ।
ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam |
ṛṣistatpūjayanvākyaṃ putrasyāmitatejasaḥ

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।
यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम्

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ |
yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatim

एको वाऽप्याश्रमानेतान्योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि ।
अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते

eko vā'pyāśramānetānyo'nutiṣṭhedyathāvidhi |
akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate

चतुष्पदी हि निःश्रेयणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता ।
एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते

catuṣpadī hi niḥśreyaṇī brahmaṇyeṣā pratiṣṭhitā |
etāmāśritya niḥśreṇīṃ brahmaloke mahīyate

आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः ।
गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः

āyuṣastu caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ |
gurau vā guruputre vā vaseddharmārthakovidaḥ

जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि ।
यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः

jaghanyaśāyī pūrvaṃ syādutthāya guruveśmani |
yacca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ

कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः ।
किंकरः सर्वकारी स्यात्सर्वकर्मसु कोविदः

kṛtamityeva tatsarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ |
kiṃkaraḥ sarvakārī syātsarvakarmasu kovidaḥ

कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता ।
दक्षिणेनोपसादी स्यादाकूतो नुल्माश्रयेत्

karmātiśeṣeṇa gurāvadhyetavyaṃ bubhūṣatā |
dakṣiṇenopasādī syādākūto nulmāśrayet

शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा ।
चक्षुष गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः

śucirdakṣo guṇopeto brūyādiṣṭamivāntarā |
cakṣuṣa gurumavyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ

नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत् ।
नातिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च

nābhuktavati cāśnīyādapītavati no pibet |
nātiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca

उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् ।
दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत्

uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāvasya mṛdu spṛśet |
dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet

अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति ।
इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया

abhivādya guruṃ brūyādadhīṣva bhagavanniti |
idaṃ kariṣye bhagavannidaṃ cāpi kṛtaṃ mayā

ब्रह्मंस्तदपि कर्ताऽस्मि यद्भावन्वक्ष्यते पुनः ।
इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे पुनः ।

brahmaṃstadapi kartā'smi yadbhāvanvakṣyate punaḥ |
iti sarvamanujñāpya nivedya gurave punaḥ |

कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः ।
यांस्तु गन्धान्रसान्वाऽपि ब्रह्मचारी न सेवते

kuryātkṛtvā ca tatsarvamākhyeyaṃ gurave punaḥ |
yāṃstu gandhānrasānvā'pi brahmacārī na sevate

सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः ।
ये केचिन्नियमेनोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः

seveta tānsamāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ |
ye kecinniyamenoktā niyamā brahmacāriṇaḥ

तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः ।
स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम्

tānsarvānanugṛhṇīyādbhaveccānapago guroḥ |
sa evaṃ gurave prītimupahṛtya yathābalam

अग्राम्येणा मेष्वेवं शिष्यो वर्तते कर्मणा ।
वदव्रतोपवासेन चतुर्थे च------- ।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावतेद्यथातिधि----

agrāmyeṇā meṣvevaṃ śiṣyo vartate karmaṇā |
vadavratopavāsena caturthe ca------- |
gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvatedyathātidhi----

धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यनतः ।
द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद्व्रती

dharmalabdhairyuto dārairagnīnutpādya yanataḥ |
dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī bhavedvratī