अध्याय 246: शुक को योग की साधना का उपदेश

पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः ।
साङ्ख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया

pṛcchatastava satputra yathāvadiha tattvataḥ |
sāṅkhyanyāyena saṃyuktaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā

योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु ।
एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः

yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇu |
ekatvaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ

आत्मनोऽव्यथिनस्तात् ज्ञानमेतदनुत्तमम् ।
तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना

ātmano'vyathinastāt jñānametadanuttamam |
tadetadupaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā

आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा ।
योगदोषान्समुच्छिन्द्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः

ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā |
yogadoṣānsamucchindyātpañca yānkavayo viduḥ

कामं क्रोधं त्त लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम् ।
क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्

kāmaṃ krodhaṃ tta lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam |
krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt

सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति ।
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा

sattvasaṃsevanāddhīro nidrāmucchettumarhati |
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā

चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ।
अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात्

cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā |
apramādādbhayaṃ jahyāllobhaṃ prājñopasevanāt

एवमेतान्योगदोषाञ्चयेन्नित्यमतन्द्रितः ।
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च

evametānyogadoṣāñcayennityamatandritaḥ |
agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca

वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम् ।
ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं ततम्

varjayeduśatīṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonudām |
brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvamidaṃ tatam

एतस्य सूत्रभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम् ।
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा

etasya sūtrabhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam |
dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamā

शोचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति

śocamāhārasaṃśuddhirindriyāṇāṃ ca nigrahaḥ |
etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati

सिद्ध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्धते ।
समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयेत्

siddhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravardhate |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayet

धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्

dhūtapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ |
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam

मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः ।
पूर्वरात्रेऽपरात्रे च धारयेन्मन आत्मनि

manasaścendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ |
pūrvarātre'parātre ca dhārayenmana ātmani

जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवते प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्

jantoḥ pañcendriyasyāsya yadekaṃ chidramindriyam |
tato'sya sravate prajñā dṛteḥ pādādivodakam

मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनमिव मत्स्यहा ।
ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वा घ्राणं च योगवित्

manastu pūrvamādadyātkumīnamiva matsyahā |
tataḥ śrotraṃ tataścakṣurjihvā ghrāṇaṃ ca yogavit

तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः ।
तथैवापो ह्यसंकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्

tata etāni saṃyamya manasi sthāpayedyatiḥ |
tathaivāpo hyasaṃkalpānmano hyātmani dhārayet

पञ्चेन्द्रियाणि संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः ।
यदैतान्यवतिष्ठन्ति मनःषष्ठानि चात्मनि

pañcendriyāṇi saṃdhāya manasi sthāpayedyatiḥ |
yadaitānyavatiṣṭhanti manaḥṣaṣṭhāni cātmani

प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते ।
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्

prasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate |
vidhūma iva saptārcirāditya iva dīptimān

वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि ।
सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते

vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathā''tmani |
sarvastatra sa sarvatra vyāpakatvācca dṛśyate

तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः ।
धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः

taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ |
dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ

एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः ।
आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसाम्यताम्

evaṃ parimitaṃ kālamācaransaṃśitavrataḥ |
āsīno hi rahasyeko gacchedakṣarasāmyatām

विमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने ।
अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः

vimoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane |
adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ

प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः ।
तांस्तत्त्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत्

pratibhāmupasargāṃścāpyupasaṃgṛhya yogataḥ |
tāṃstattvavidanādṛtya ātmanyeva nivartayet

कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनिः ।
गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत्

kuryātparicayaṃ yoge traikālye niyato muniḥ |
giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojayet

संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव ।
एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः

saṃniyamyendriyagrāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍamanā iva |
ekāgraṃ cintayennityaṃ yogānnodvejayenmanaḥ

येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः ।
तत्तद्युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः

yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ |
tattadyukto niṣeveta na caiva vicalettataḥ

शून्या गिरि---श्वैव देवतायतनानि च ।
शून्यागारा---काग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्

śūnyā giri---śvaiva devatāyatanāni ca |
śūnyāgārā---kāgro nivāsārthamupakramet

नाभिष्व---वाचा कर्मणा मनसाऽपि वा ।
उपे-----रो लब्धालब्धे समो भवेत्

nābhiṣva---vācā karmaṇā manasā'pi vā |
upe-----ro labdhālabdhe samo bhavet

यश्चैन-----न्देत यश्चैनमभिवादयेत् ।
समस्त-----भयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम्

yaścaina-----ndeta yaścainamabhivādayet |
samasta-----bhayornābhidhyāyecchubhāśubham

न प्रहृ---भेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् ।
समः स-------षु सधर्मा मातरिश्वनः

na prahṛ---bheṣu nālābheṣu ca cintayet |
samaḥ sa-------ṣu sadharmā mātariśvanaḥ

एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः ।
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते

evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ |
ṣaṇmāsānnityayuktasya śabdabrahmātivartate

वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न च मोहितः

vedanārtāḥ prajā dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
etasminnirato mārge viramenna ca mohitaḥ

अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी ।
तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्

api varṇāvakṛṣṭastu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī |
tāvapyetena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim

अजं पुराणमजरं सनातनं
यदिन्द्रियैरुपलभेत निश्चलैः ।
अणोरणीयो महतो महत्तरं
तदात्मना पश्यति युक्तमात्मवान्

ajaṃ purāṇamajaraṃ sanātanaṃ
yadindriyairupalabheta niścalaiḥ |
aṇoraṇīyo mahato mahattaraṃ
tadātmanā paśyati yuktamātmavān

इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो
यथावदुक्तं मनसाऽनुदृश्य च ।
अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां
प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः

idaṃ maharṣervacanaṃ mahātmano
yathāvaduktaṃ manasā'nudṛśya ca |
avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ
prayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ