अध्याय 244: पुरुषार्थ, दैव और युगों पर व्यास

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवानेव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिद्ध्यति

eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jñānavāneva karmāṇi kurvansarvatra siddhyati

तत्र चेन्न भवेदेवं संशयः कर्मनिश्चये ।
किंतु कर्मस्वभावोऽयं ज्ञानं कर्मेति वा पुनः

tatra cenna bhavedevaṃ saṃśayaḥ karmaniścaye |
kiṃtu karmasvabhāvo'yaṃ jñānaṃ karmeti vā punaḥ

तत्र वेदविवित्सायां ज्ञानं चेत्पुरुषं प्रति ।
उपपत्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच्छॄणु

tatra vedavivitsāyāṃ jñānaṃ cetpuruṣaṃ prati |
upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi tacchṝṇu

पौरुषं कारणं केचिदाहुः कर्मसु मानवाः ।
दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावमपरे जनाः

pauruṣaṃ kāraṇaṃ kecidāhuḥ karmasu mānavāḥ |
daivameke praśaṃsanti svabhāvamapare janāḥ

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
त्रयमेतत्पृथग्भूतमविवेकं तु केचन

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ |
trayametatpṛthagbhūtamavivekaṃ tu kecana

एतदेवं च नैवं न च चोभे नानुभे तथा ।
कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः

etadevaṃ ca naivaṃ na ca cobhe nānubhe tathā |
karmasthā viṣayaṃ brūyuḥ satvasthāḥ samadarśinaḥ

त्रेतायां द्वापरे चैव कलिजाश्च ससंशयाः ।
तपस्विनः प्रशान्ताश्च सत्वस्थाश्च कृते युगे

tretāyāṃ dvāpare caiva kalijāśca sasaṃśayāḥ |
tapasvinaḥ praśāntāśca satvasthāśca kṛte yuge

अपृथग्दर्शनाः सर्वे ऋक्सामसु यजुःषु च ।
कामद्वषौ पृथग्दृष्ट्वा तपः कृत उपासते

apṛthagdarśanāḥ sarve ṛksāmasu yajuḥṣu ca |
kāmadvaṣau pṛthagdṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate

तपोधर्मेण संयुक्तस्तपोनित्यः सुसंशितः ।
तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति

tapodharmeṇa saṃyuktastaponityaḥ susaṃśitaḥ |
tena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati

तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत् ।
तद्भूतश्च ततः सर्वभूतानां भवति प्रभुः

tapasā tadavāpnoti yadbhūtaṃ sṛjate jagat |
tadbhūtaśca tataḥ sarvabhūtānāṃ bhavati prabhuḥ

तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः ।
वेदान्तेषु पुनर्व्यक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते

taduktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadarśibhiḥ |
vedānteṣu punarvyaktaṃ kramayogena lakṣyate

आरम्भयज्ञाः क्षव्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः ।
परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञा द्विजातयः

ārambhayajñāḥ kṣavrāśca haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ |
paricārayajñāḥ śūdrāśca japayajñā dvijātayaḥ

परिनिष्ठितकार्यो हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत् ।
कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते

pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet |
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate

त्रेतादौ सकला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा ।
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे

tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramāstathā |
saṃrodhādāyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge

द्वापरे विप्लवं यान्ति वेदाः कलियुगे तथा ।
दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेरन्ते पुनः किल

dvāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā |
dṛśyante nāpi dṛśyante kalerante punaḥ kila

उत्सीदन्ति स्वधर्माश्च तत्राधर्मेण पीडिताः ।
गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसाः

utsīdanti svadharmāśca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ |
gavāṃ bhūmeśca ye cāpāmoṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ

अधर्मान्तर्हिता वेदा वेदधर्मास्तथाऽऽश्रमाः ।
विक्रियन्ते स्वधर्माश्च स्थावराणि चराणि च

adharmāntarhitā vedā vedadharmāstathā''śramāḥ |
vikriyante svadharmāśca sthāvarāṇi carāṇi ca

यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टथा तृप्यन्ति प्रावृषि ।
सृजन्ते सर्वतोऽङ्गानि तथा वेदा युगेयुगे

yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭathā tṛpyanti prāvṛṣi |
sṛjante sarvato'ṅgāni tathā vedā yugeyuge

विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं च यत् ।
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते यतः संयान्ति च प्रजाः

vihitaṃ kālanānātvamanādinidhanaṃ ca yat |
kīrtitaṃ yatpurastātte yataḥ saṃyānti ca prajāḥ

यच्चेदं प्रभवः स्थानं भूतानां संयमो यमः ।
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वसृष्टानि भूरिशः

yaccedaṃ prabhavaḥ sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ |
svabhāvenaiva vartante dvandvasṛṣṭāni bhūriśaḥ

सर्गः कालो धृतिर्वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम् ।
एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि

sargaḥ kālo dhṛtirvedāḥ kartā kāryaṃ kriyāphalam |
etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi