अध्याय 243: स्वभाव नहीं, ज्ञान ही पार लगाता है

अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमात्मनः ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च विद्यामेवाभिसंश्रयेत्

atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntimātmanaḥ |
unmajjaṃśca nimajjaṃśca vidyāmevābhisaṃśrayet

किं तज्ज्ञानमथो विद्या यथा निस्तरते द्वयम् ।
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि

kiṃ tajjñānamatho vidyā yathā nistarate dvayam |
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttiriti caiva hi

यस्तु पश्यन्स्वभावेन विनाभावमचेतनः ।
पुष्णाति स पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः

yastu paśyansvabhāvena vinābhāvamacetanaḥ |
puṣṇāti sa punaḥ sarvānprajñayā muktahetukaḥ

येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम् ।
दूर्वातृणवृसीका ये ते लभन्ते न किंचन

yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam |
dūrvātṛṇavṛsīkā ye te labhante na kiṃcana

येचैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्त्यल्पमेधसः ।
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते

yecainaṃ pakṣamāśritya nivartantyalpamedhasaḥ |
svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te

स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः ।
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरिभावयोः

svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ |
niruktametayoretatsvabhāvaparibhāvayoḥ

कृष्यादीनीह कर्माणि सस्यसंहरणानि च ।
प्रज्ञावद्भिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च

kṛṣyādīnīha karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca |
prajñāvadbhiḥ praklṛptāni yānāsanagṛhāṇi ca

आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च ।
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः

ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānāmagadasya ca |
prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhiranuṣṭhitāḥ

प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति ।
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः

prajñā saṃyojayatyarthaiḥ prajñā śreyo'dhigacchati |
rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ

परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते ।
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः

parāvaraṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate |
vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiveha parā gatiḥ

भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम् ।
जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत्

bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham |
jarāyujāṇḍajodbhijjasvedajaṃ copalakṣayet

स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत् ।
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया

sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamānyupadhārayet |
upapannaṃ hi yacceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayā

आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि तु ।
बहुषाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि

āhurdvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni tu |
bahuṣādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūnyapi

द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च ।
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते

dvipadāni dvayānyāhuḥ pārthivānītarāṇi ca |
pārthivāni viśiṣṭāni tāni hyannāni bhuñjate

पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु ।
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात्

pārthivāni dvayānyāhurmadhyamānyuttamāni tu |
madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt

मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च ।
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात्

madhyamāni dvayānyāhurdharmajñānītarāṇi ca |
dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt

धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च ।
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः

dharmajñāni dvayānyāhurvedajñānītarāṇi ca |
vedajñāni viśiṣṭāni vedo hyeṣu pratiṣṭhitaḥ

वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तृणीतराणि च ।
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात्

vedajñāni dvayānyāhuḥ pravaktṛṇītarāṇi ca |
pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt

विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफलाः ।
सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः

vijñāyante hi yairvedāḥ sadharmāḥ sakriyāphalāḥ |
sadharmā nikhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ

प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च ।
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात्

pravaktṝṇi dvayānyāhurātmajñānītarāṇi ca |
ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt

धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्ववित् ।
सत्याशीः सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरथेश्वरः

dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvajñaḥ sa sarvavit |
satyāśīḥ satyasaṃkalpaḥ satyaḥ śuciratheśvaraḥ

धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः ।
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम्

dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ |
śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam

अन्तस्थं च बहिष्ठं च येऽधियज्ञाधिदैवतम् ।
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः

antasthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye'dhiyajñādhidaivatam |
jānanti tānnamasyāmaste devāstāta te dvijāḥ

तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम् ।
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन

teṣu viśvamidaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagadāhitam |
teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃcana

आद्यन्तनिधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः ।
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः

ādyantanidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ |
caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ