अध्याय 245: शुक का प्रश्न, ब्रह्म कैसे प्राप्त हो

इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम् ।
मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे

ityukto'bhipraśasyaitatparamarṣestu śāsanam |
mokṣadharmārthasaṃyuktamidaṃ praṣṭuṃ pracakrame

प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः ।
अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति

prajāvāñśrotriyo yajvā kṛtaprajño'nasūyakaḥ |
anāgatamanaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।
साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे

tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā |
sāṅkhye vā yadi vā yoga etatpṛṣṭo vadasva me

मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।
येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि

manasaścendriyāṇāṃ ca yathaikāgryamavāpyate |
yenopāyena puruṣaistattvaṃ vyākhyātumarhasi

नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन

nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahāt |
nānyatra lobhasaṃtyāgātsiddhiṃ vindati kaścana

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः ।
भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ |
bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛtkāye niviṣṭāni śarīriṣu

भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।
प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम्

bhūmerdeho jalāstroto jyotiṣaścakṣuṣī smṛte |
prāṇāpānāśrayo vāyuḥ sveṣvākāśaṃ śarīriṇām

क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।
कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती

krānte viṣṇurbale śakraḥ koṣṭhe'gnirbhoktumicchati |
karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī

कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।
दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये

karṇau tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī |
daśa tānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ |
indriyāṇi pṛthaksvārthānmanasā darśayantyuta

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः ।
मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः

indriyāṇi mano yuṅkte vaśyānyanteva vājinaḥ |
manaścāpi sadā bhukte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।
नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा

indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣāmīśvaraṃ manaḥ |
niyame ca visarge ca bhūtātmā mānasastathā

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।
प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम्

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ |
prāṇāpānau ca jīvaśca nityaṃ deheṣu dehinām

आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना ।
सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन

āśrayo nāsti satvasya guṇaḥ sattvasya cetanā |
satvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇānvai kathaṃcana

एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः ।
मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि

evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ |
manīṣīmanasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।
मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते

na hyayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvairapīndriyaiḥ |
manasā dīpabhūtena mahānātmā prakāśate

अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम् ।
अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम्

aśabdasparśarūpaṃ tadarasāgandhamavyayam |
aśarīraṃ śarīreṣu nirīkṣate nirindriyam

अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम् ।
योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamṛtamāhitam |
yo'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase

विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः

vidyābhijanasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini |
śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।
वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम्

sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca |
vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā

यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि ।
य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते

yāvānātmani me hyātmā tāvānātmā parātmani |
ya evaṃ satataṃ veda so'mṛtatvāya kalpate

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca |
devā'pi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ

शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः

śakuntānāmivākāśe matsyānāmiva codake |
yathā gatirna dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि ।
यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyevātmanā''tmani |
yasmiṃstu pacyate kālastaṃ vedeha na kaścana

न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः ।
न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन

na sa ūrdhvaṃ na tiryakca nādhaścarati yaḥ punaḥ |
na madhye pratigṛhṇīte naiva kiṃcitkutaścana

सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।
यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः

sarve'ntasthā ime lokā bāhyameṣāṃ na kiṃcana |
yaḥ sahasra samā gacchedyathā bāṇo guṇacyutaḥ

नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः ।
तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः

naivāntaṃ kāraṇasyeyādyadyapi syānmanojavaḥ |
tasmātsūkṣmātsūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham |
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛratya tiṣṭhati

तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते

tadevāṇoraṇutaraṃ tanmahadbhyo mahattaram |
tadantaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः ।
क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम्

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥ |
kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divi hyamṛtamakṣaram

नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी ।
ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च

navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśī |
īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca

हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च ।
शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः

hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃcayena ca |
śarīrāṇāmajasyāhurhaṃsatvaṃ pāradarśinaḥ

हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम् ।
तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी

haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yattadakṣaram |
tadvidvānakṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī