अध्याय 215: काम से पुनर्जन्म तक बन्धन की कड़ी

रजसा साध्यते मोहस्तमश्च भरतर्षभ ।
क्रोधलोभौ भयं दर्प एतेषां सादनाच्छुचिः

rajasā sādhyate mohastamaśca bharatarṣabha |
krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādanācchuciḥ

परमं परमात्मानं देवमक्षयमव्ययम् ।
विष्णुमव्यक्तसंस्थानं विदुस्तं देवसत्तमम्

paramaṃ paramātmānaṃ devamakṣayamavyayam |
viṣṇumavyaktasaṃsthānaṃ vidustaṃ devasattamam

तस्य मायापिनद्धाङ्गा ज्ञान भ्रष्टा निराशिषः ।
मानवा ज्ञानसंमोहात्ततः कामं प्रयान्ति वै

tasya māyāpinaddhāṅgā jñāna bhraṣṭā nirāśiṣaḥ |
mānavā jñānasaṃmohāttataḥ kāmaṃ prayānti vai

कामात्क्रोधमवाप्याथ लोभमोहौ च मानवाः ।
मानदर्पावहंकारमहंकारात्ततः क्रियाः

kāmātkrodhamavāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ |
mānadarpāvahaṃkāramahaṃkārāttataḥ kriyāḥ

क्रियाभिः स्नेहसंबन्धः स्नेहाच्छोकमनन्तरम् ।
अथ दुःखसमारम्भा जराजन्मकृतक्षणाः

kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehācchokamanantaram |
atha duḥkhasamārambhā jarājanmakṛtakṣaṇāḥ

जन्मतो गर्भवासं तु शुक्रशोणितसंभवम् ।
पुरीषमूत्रविक्लेदं शोणितप्रभवाविलम्

janmato garbhavāsaṃ tu śukraśoṇitasaṃbhavam |
purīṣamūtravikledaṃ śoṇitaprabhavāvilam

तृष्णाभिभूतस्तैर्वद्धस्तानेवाभिपरिप्लवन् ।
तथा नरकगर्तस्थस्तृष्णारज्जुभिराचितः ।
पुण्यपापप्रणुन्नाङ्गो जायते स यथा कृमिः

tṛṣṇābhibhūtastairvaddhastānevābhipariplavan |
tathā narakagartasthastṛṣṇārajjubhirācitaḥ |
puṇyapāpapraṇunnāṅgo jāyate sa yathā kṛmiḥ

मशकैर्मत्कुणैर्दष्टस्तथा चित्रवधार्दितः ।
नानाव्याधिभिराकीर्णः कथंचिद्यौवनं गतः

maśakairmatkuṇairdaṣṭastathā citravadhārditaḥ |
nānāvyādhibhirākīrṇaḥ kathaṃcidyauvanaṃ gataḥ

कूर्मोत्सृजति भूयश्च रज्जुः स्वस्वमुखेप्सया ।
योषितं नरकं गृह्य जन्मकर्मवशानुगः

kūrmotsṛjati bhūyaśca rajjuḥ svasvamukhepsayā |
yoṣitaṃ narakaṃ gṛhya janmakarmavaśānugaḥ

पुरक्षेत्रनिमित्तं यद्दुःखं वक्तुं न शक्यते ।
कस्तत्र निन्दकश्चैव नरके पच्यते भृशम्

purakṣetranimittaṃ yadduḥkhaṃ vaktuṃ na śakyate |
kastatra nindakaścaiva narake pacyate bhṛśam

वार्धक्यमनुलङ्घेत तत्र कर्मारभेत्पुनः ।
भगवान्संस्तुतः पश्चात्किं प्रवक्ष्यामि ते भृशम्

vārdhakyamanulaṅgheta tatra karmārabhetpunaḥ |
bhagavānsaṃstutaḥ paścātkiṃ pravakṣyāmi te bhṛśam

संसारतन्त्रवाहिन्यस्तत्र बुद्ध्येत योषितः ।
प्रकृत्याः क्षेत्रभूतास्ता नराः क्षेत्रज्ञलक्षणाः ।
तस्मादेवाविशेषेण नरोऽतीयाद्विशेषतः

saṃsāratantravāhinyastatra buddhyeta yoṣitaḥ |
prakṛtyāḥ kṣetrabhūtāstā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ |
tasmādevāviśeṣeṇa naro'tīyādviśeṣataḥ

कृत्या ह्येता घोररूपा मोहयन्त्यविचक्षणान् ।
रजस्यन्तर्हिता मूर्तिरिन्द्रियाणां सनातनी

kṛtyā hyetā ghorarūpā mohayantyavicakṣaṇān |
rajasyantarhitā mūrtirindriyāṇāṃ sanātanī

तस्मात्तर्षात्मकाद्रागाद्बीजाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वदेहजानस्वसंज्ञान्यद्वदङ्गात्कृमींस्त्यजेत् ।
स्वसंज्ञानस्वकांस्तद्वत्सुतसंज्ञान्कृमींस्त्यजेत्

tasmāttarṣātmakādrāgādbījājjāyanti jantavaḥ |
svadehajānasvasaṃjñānyadvadaṅgātkṛmīṃstyajet |
svasaṃjñānasvakāṃstadvatsutasaṃjñānkṛmīṃstyajet

शुक्रतो रसतश्चैव देहाज्जायन्ति जन्तवः ।
स्वभावात्कर्मयोगाद्वा तानुपेक्षेत बुद्धिमान्

śukrato rasataścaiva dehājjāyanti jantavaḥ |
svabhāvātkarmayogādvā tānupekṣeta buddhimān

रजस्तमसि पर्यस्तं सत्वं च रजसि स्थितम् ।
ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं बुद्ध्यंहंकारलक्षणम्

rajastamasi paryastaṃ satvaṃ ca rajasi sthitam |
jñānādhiṣṭhānamajñānaṃ buddhyaṃhaṃkāralakṣaṇam

तद्बीजं देहिनामाद्दुस्तद्बीजं जीवसंज्ञितम् ।
कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तनम्

tadbījaṃ dehināmāddustadbījaṃ jīvasaṃjñitam |
karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartanam

रमत्ययं यथा स्वप्ने मनसा देहवानिव ।
कर्मगर्भैर्गुणैर्देही गर्भे तदुपलभ्यते

ramatyayaṃ yathā svapne manasā dehavāniva |
karmagarbhairguṇairdehī garbhe tadupalabhyate

कर्मणा बीजभूतेन चोद्यते यद्यदिन्द्रियम् ।
जायते तदहंकाराद्रागयुक्तेन चेतसा

karmaṇā bījabhūtena codyate yadyadindriyam |
jāyate tadahaṃkārādrāgayuktena cetasā

शब्दरागाच्छ्रोत्रमस्य जायते भावितात्मनः ।
रूपरागात्तथा चक्षुर्घ्राणं गन्धजिघृक्षया

śabdarāgācchrotramasya jāyate bhāvitātmanaḥ |
rūparāgāttathā cakṣurghrāṇaṃ gandhajighṛkṣayā

संस्पर्शेभ्यस्तथा वायुः प्राणापानव्यपाश्रयः ।
व्यानोदानौ समानश्च पञ्चधा देहयापनम्

saṃsparśebhyastathā vāyuḥ prāṇāpānavyapāśrayaḥ |
vyānodānau samānaśca pañcadhā dehayāpanam

संजातैर्जायते गात्रैः कर्मजैर्ब्रह्मणा वृतः ।
दुःखाद्यन्तैर्दुःखमध्यैर्नरः शारीरमानसैः

saṃjātairjāyate gātraiḥ karmajairbrahmaṇā vṛtaḥ |
duḥkhādyantairduḥkhamadhyairnaraḥ śārīramānasaiḥ

दुःखं विद्यादुपादानादभिमानाच्च वर्धते ।
त्यागात्तेभ्यो निरोधः स्यान्निरोधज्ञो विमुच्यते

duḥkhaṃ vidyādupādānādabhimānācca vardhate |
tyāgāttebhyo nirodhaḥ syānnirodhajño vimucyate

इन्द्रियाणां रजस्येव प्रलयप्रभवावुभौ ।
परीक्ष्य संचरेद्विद्वान्यथावच्छास्त्रचक्षुषा

indriyāṇāṃ rajasyeva pralayaprabhavāvubhau |
parīkṣya saṃcaredvidvānyathāvacchāstracakṣuṣā

ज्ञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान्नोपसर्पन्त्यतर्षुलम् ।
ज्ञानैश्च करणैर्देही न देहं पुननर्हति

jñānendriyāṇīndriyārthānnopasarpantyatarṣulam |
jñānaiśca karaṇairdehī na dehaṃ punanarhati