अध्याय 214: गुणों और दोषों के नाश पर गुरु

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो यथा समुपलभ्यते ।
तेषां विज्ञाननिष्ठानामन्यत्तत्वं न रोचते

pravṛttilakṣaṇo dharmo yathā samupalabhyate |
teṣāṃ vijñānaniṣṭhānāmanyattatvaṃ na rocate

दुर्लभा वेदविद्वांसो वेदोक्तेषु व्यवस्थिताः ।
प्रयोजनं महत्त्वात्तु मार्गमिच्छन्ति संस्तुतम्

durlabhā vedavidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ |
prayojanaṃ mahattvāttu mārgamicchanti saṃstutam

वेदस्य न विदुर्भावं ज्ञानमार्गप्रतिष्ठितम् ।
सद्भिराचरितत्वात्तु वृत्तमेतदगर्हितम् ।
इयं सा बुद्धिरभ्येत्य यथा याति परां गतिम्

vedasya na vidurbhāvaṃ jñānamārgapratiṣṭhitam |
sadbhirācaritatvāttu vṛttametadagarhitam |
iyaṃ sā buddhirabhyetya yathā yāti parāṃ gatim

शरीरवानुपादत्ते मोहात्सर्वान्परिग्रहान् ।
कामक्रोधादिभिर्भावैर्युक्तो राजसतामसैः

śarīravānupādatte mohātsarvānparigrahān |
kāmakrodhādibhirbhāvairyukto rājasatāmasaiḥ

नाशुद्धमाचरेत्तस्मादभीप्सन्देहयापनम् ।
कर्मणां विवरं कुर्वन्न लोकानाप्नुयाच्छुभान्

nāśuddhamācarettasmādabhīpsandehayāpanam |
karmaṇāṃ vivaraṃ kurvanna lokānāpnuyācchubhān

लोहयुक्तं तथा हेम विपक्वं न विराजते ।
तथाऽपक्वकषायाख्यं विज्ञानं न प्रकाशते

lohayuktaṃ tathā hema vipakvaṃ na virājate |
tathā'pakvakaṣāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate

केचिदात्मगुणं प्राप्तास्ते मुक्ताश्चक्रबन्धनात् ।
इतरे दुःखसन्द्वन्द्वास्तथा दुःखपरायणाः

kecidātmaguṇaṃ prāptāste muktāścakrabandhanāt |
itare duḥkhasandvandvāstathā duḥkhaparāyaṇāḥ

शुकाकर्मानुरूपं ते जायमानाः पुनः पुनः ।
क्रोधलोभमदाविष्टा मूढान्तः करणाः सदा

śukākarmānurūpaṃ te jāyamānāḥ punaḥ punaḥ |
krodhalobhamadāviṣṭā mūḍhāntaḥ karaṇāḥ sadā

यथा--- संछाया नास्ति नित्यतया परा ।
गुणानेव तथा चिन्त्या सन्त्येति च विदुर्बुधाः

yathā--- saṃchāyā nāsti nityatayā parā |
guṇāneva tathā cintyā santyeti ca vidurbudhāḥ

यश्चाधर्मं चरेल्लोभात्कामक्रोधावनुप्लुवन् ।
धर्म्यं पन्थानमुत्क्रम्य सानुबन्धो विनश्यति

yaścādharmaṃ carellobhātkāmakrodhāvanupluvan |
dharmyaṃ panthānamutkramya sānubandho vinaśyati

अचलं ज्ञानमप्राप्य चलचित्तश्चलानियात् ।
शब्दादीन्विषयांस्तस्मान्न संरागादुपप्लवेत् ।
क्रोधो हर्षो विषादश्च जायन्ते हि परस्परात्

acalaṃ jñānamaprāpya calacittaścalāniyāt |
śabdādīnviṣayāṃstasmānna saṃrāgādupaplavet |
krodho harṣo viṣādaśca jāyante hi parasparāt

गुणाः कार्याः क्रोधहर्षौ सुखदुःखे प्रियाप्रिये ।
द्वन्द्वान्यथैवमादीनि विजयेच्चैव सर्ववित्

guṇāḥ kāryāḥ krodhaharṣau sukhaduḥkhe priyāpriye |
dvandvānyathaivamādīni vijayeccaiva sarvavit

पञ्चभूतात्मके देहे सत्त्वराजसताभसे ।
कमभिष्टुवते चायं कं वा क्रोशति किं वदन्

pañcabhūtātmake dehe sattvarājasatābhase |
kamabhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadan

स्पर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः ।
नावगच्छन्ति विज्ञानादात्मानं पार्थिवं गुणम्

sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ |
nāvagacchanti vijñānādātmānaṃ pārthivaṃ guṇam

मृन्मयं शरणं यद्वन्मृदैव परिलिप्यते ।
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृद्विकारान्न नश्यति

mṛnmayaṃ śaraṇaṃ yadvanmṛdaiva parilipyate |
pārthivo'yaṃ tathā deho mṛdvikārānna naśyati

मधु तैलं पयः सर्पिर्मांसानि लवणं गुडः ।
धान्यानि फलमूलानि मृद्विकाराः सहाम्भसा

madhu tailaṃ payaḥ sarpirmāṃsāni lavaṇaṃ guḍaḥ |
dhānyāni phalamūlāni mṛdvikārāḥ sahāmbhasā

यद्वत्कान्तारमातिष्ठन्नौत्सुक्यं समनुव्रजेत् ।
ग्राम्यमाहारमादद्यादस्वाद्वपि हि यापनम्

yadvatkāntāramātiṣṭhannautsukyaṃ samanuvrajet |
grāmyamāhāramādadyādasvādvapi hi yāpanam

तद्वत्संसारकान्तारमातिष्ठञ्श्रमतत्परः ।
यात्रार्थमद्यादाहारं व्याधितो भेषजं यथा

tadvatsaṃsārakāntāramātiṣṭhañśramatatparaḥ |
yātrārthamadyādāhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā

भक्षणे श्वापदैर्मार्गादिति चारं करोति चेत् ।
एवं संसारमार्गेण यात्रार्थं विषयाणि च

bhakṣaṇe śvāpadairmārgāditi cāraṃ karoti cet |
evaṃ saṃsāramārgeṇa yātrārthaṃ viṣayāṇi ca

न गच्छेद्भोगविज्ञानादुन्मार्गे पद्यते तदा ।
तस्माददुःखतो मार्गमास्थितस्तमनुस्मरेत्

na gacchedbhogavijñānādunmārge padyate tadā |
tasmādaduḥkhato mārgamāsthitastamanusmaret

नानापर्णफला वृक्षा बहवः सन्ति तत्र हि ।
भोक्तारो मुनयश्चैव तस्मात्परतरं वनम्

nānāparṇaphalā vṛkṣā bahavaḥ santi tatra hi |
bhoktāro munayaścaiva tasmātparataraṃ vanam

अनुमानैस्तथाशास्त्रैर्यशसा विक्रमेण च ।
सत्यशौचार्जवत्यागैर्वर्चसा विक्रमेण च ।
क्षान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च

anumānaistathāśāstrairyaśasā vikrameṇa ca |
satyaśaucārjavatyāgairvarcasā vikrameṇa ca |
kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca

भावान्सर्वान्यथावृत्तान्संवसेत यथाक्रमम् ।
शान्तिमिच्छन्नदीनात्मा संयच्छेदिन्द्रियाणि च

bhāvānsarvānyathāvṛttānsaṃvaseta yathākramam |
śāntimicchannadīnātmā saṃyacchedindriyāṇi ca

सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मोहिताः ।
चक्रवत्परिवर्तन्ते ह्यज्ञानाज्जन्तवो भृशम्

sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ |
cakravatparivartante hyajñānājjantavo bhṛśam

तस्मात्सम्यक्परीक्षेत दोषानज्ञानसंभवान् ।
अज्ञानप्रभवं नित्यमहंकारं परित्यजेत्

tasmātsamyakparīkṣeta doṣānajñānasaṃbhavān |
ajñānaprabhavaṃ nityamahaṃkāraṃ parityajet

महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस्तमः ।
देहमूलं विजानीहि नैतानि भगवानतः

mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajastamaḥ |
dehamūlaṃ vijānīhi naitāni bhagavānataḥ

उपायतः प्रवक्ष्यामि तं च मृत्युं दुरासदम् ।
त्रैलोक्यं सेश्वरं सर्वमहंकारे प्रतिष्ठितम्

upāyataḥ pravakṣyāmi taṃ ca mṛtyuṃ durāsadam |
trailokyaṃ seśvaraṃ sarvamahaṃkāre pratiṣṭhitam

यथेह नियतः कालो दर्शयत्यार्तवान्गुणान् ।
तद्वद्भतेष्वहंकारं विद्याद्भूतप्रवर्तकम्

yatheha niyataḥ kālo darśayatyārtavānguṇān |
tadvadbhateṣvahaṃkāraṃ vidyādbhūtapravartakam

संमोहकं तमो विद्यात्कृष्णमज्ञानसंभवम् ।
प्रकृतेर्गुणसंजातो महानहंक्रिया ततः

saṃmohakaṃ tamo vidyātkṛṣṇamajñānasaṃbhavam |
prakṛterguṇasaṃjāto mahānahaṃkriyā tataḥ

अहंकारात्पुनः पश्चाद्भूतग्राममुदाहृतम् ।
अव्यक्तस्य गुणेभ्यस्तु तद्गुणांश्च निबोध तान्

ahaṃkārātpunaḥ paścādbhūtagrāmamudāhṛtam |
avyaktasya guṇebhyastu tadguṇāṃśca nibodha tān

प्रीतिदुःखनिबद्धांश्च समस्तांस्त्रीनथो गुणान् ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च निबोध तान्

prītiduḥkhanibaddhāṃśca samastāṃstrīnatho guṇān |
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca nibodha tān

प्रसादो हर्षजा प्रीतिरसंदेहो धृतिः स्मृतिः ।
एतान्सत्त्वगुणान्विद्यादिमान्राजसतामसान्

prasādo harṣajā prītirasaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ |
etānsattvaguṇānvidyādimānrājasatāmasān

असन्तोषोऽक्षमाऽधैर्यमतृप्तिर्विषयादिषु ।
राजसाश्च गुणा ह्येते तत्परं तामसाञ्शृणु

asantoṣo'kṣamā'dhairyamatṛptirviṣayādiṣu |
rājasāśca guṇā hyete tatparaṃ tāmasāñśṛṇu

मोहस्तन्द्री तथा दुःखं निद्राऽऽलस्यं प्रमादता ।
विषादी दीर्घसूत्रश्च तत्तामसमुदाहृतम्

mohastandrī tathā duḥkhaṃ nidrā''lasyaṃ pramādatā |
viṣādī dīrghasūtraśca tattāmasamudāhṛtam

कामक्रोधौ प्रमादश्च लोभमोहौ भयं क्लमः ।
विषादशोकावरतिर्मानदर्पावनार्यता

kāmakrodhau pramādaśca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ |
viṣādaśokāvaratirmānadarpāvanāryatā

दोषाणामेवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम् ।
विमृशेदात्मसंस्थानमेकैकमनुसंततम्

doṣāṇāmevamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam |
vimṛśedātmasaṃsthānamekaikamanusaṃtatam

यस्मिन्प्रतिष्ठितं चेदं यस्मिन्सज्ज्ञाननिर्गतिः ।
सर्वभूताधिकं नित्यमहंकारं विलोकयेत्

yasminpratiṣṭhitaṃ cedaṃ yasminsajjñānanirgatiḥ |
sarvabhūtādhikaṃ nityamahaṃkāraṃ vilokayet

विलोकमानः स तदा स्वबुद्ध्या सूक्ष्मया पुनः ।
तदेव भाति तद्रूपमात्मना यत्सुनिर्मलम्

vilokamānaḥ sa tadā svabuddhyā sūkṣmayā punaḥ |
tadeva bhāti tadrūpamātmanā yatsunirmalam

के दोषा मनसा त्यक्ताः के बुद्ध्या शिथिलीकृताः
के पुनः पुनरायान्ति के मोहादचला इव

ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilīkṛtāḥ
ke punaḥ punarāyānti ke mohādacalā iva

केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर्विमृशेद्बुधः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यथा विद्यामहं विभो ।
मह्यं शुश्रूषवे विद्वन्वक्ष्येतद्बुद्धिनिश्चितम्

keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhirvimṛśedbudhaḥ |
etanme sarvamācakṣva yathā vidyāmahaṃ vibho |
mahyaṃ śuśrūṣave vidvanvakṣyetadbuddhiniścitam

शान्तत्वादपरान्ताच्च आरम्भादपि चैकतः ।
प्रोक्तो ह्यत्र यथा हेतुरेवमाहुर्मनीषिणः

śāntatvādaparāntācca ārambhādapi caikataḥ |
prokto hyatra yathā heturevamāhurmanīṣiṇaḥ

दोषैर्मूलादवच्छिन्नैर्विशुद्धात्मा विमुच्यते ।
विनाशयति संभूतमयस्मयमयो यथा ।
तथा कृतात्मा सहजैर्दोषैर्नश्यति राजसैः

doṣairmūlādavacchinnairviśuddhātmā vimucyate |
vināśayati saṃbhūtamayasmayamayo yathā |
tathā kṛtātmā sahajairdoṣairnaśyati rājasaiḥ

सहजैरविशुद्धात्मा दोषैर्नश्यति तामसैः ।
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मा कालसंभवम्

sahajairaviśuddhātmā doṣairnaśyati tāmasaiḥ |
rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmā kālasaṃbhavam

शमयेत्सत्त्वमास्थाय बुद्ध्या केवलया द्विजः ।
त्यजेच्च मनसा चेतः शुद्धात्मा बुद्धिमास्थितः

śamayetsattvamāsthāya buddhyā kevalayā dvijaḥ |
tyajecca manasā cetaḥ śuddhātmā buddhimāsthitaḥ

तत्सर्वं देहिनां बीजं सत्त्वमात्मवतः समम् ।
तस्मादात्मवता वर्ज्यं रजश्च तम एव च

tatsarvaṃ dehināṃ bījaṃ sattvamātmavataḥ samam |
tasmādātmavatā varjyaṃ rajaśca tama eva ca

रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलतामियात् ।
आहारान्वर्जयेन्नित्यं राजसांस्तामसानपि

rajastamobhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatāmiyāt |
āhārānvarjayennityaṃ rājasāṃstāmasānapi

ते ब्रह्म पुनरायान्ति न मोहादचला इव ।
अथवा मन्त्रवद्ब्रूयुर्मांसादीनां यजुष्कृतम्

te brahma punarāyānti na mohādacalā iva |
athavā mantravadbrūyurmāṃsādīnāṃ yajuṣkṛtam

स वै हेतुरनादाने शुद्धधर्मानुपालने ।
रजसा कामयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्नुते

sa vai heturanādāne śuddhadharmānupālane |
rajasā kāmayuktāni kāryāṇyapi samāpnute

अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान्सर्वांश्च सेवते ।
तमसा लोभयुक्तानि क्रोधजानि च सेवते ।
हिंसाविहाराभिरतस्तन्द्रीनिद्रासमन्वितः

arthayuktāni cātyarthaṃ kāmānsarvāṃśca sevate |
tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate |
hiṃsāvihārābhiratastandrīnidrāsamanvitaḥ

सत्वस्थः सात्विकान्भावाञ्शुद्धान्पश्यति संश्रितः ।
स देही विमलः श्रीमाञ्श्रद्धाविद्यासमन्वितः

satvasthaḥ sātvikānbhāvāñśuddhānpaśyati saṃśritaḥ |
sa dehī vimalaḥ śrīmāñśraddhāvidyāsamanvitaḥ