अध्याय 216: ब्रह्मचर्य, शरीर और वीर्य

अत्रोपायं प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रचक्षुषा ।
तत्त्वज्ञानाच्चरन्राजन्प्राप्नुयात्परमां गतिम्

atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvacchāstracakṣuṣā |
tattvajñānāccaranrājanprāpnuyātparamāṃ gatim

सर्वेषामेव भूतानां पुरुषः श्रेष्ठ उच्यते ।
पुरुषेभ्यो द्विजानाहुर्द्विजेभ्यो मन्त्रदर्शिनः

sarveṣāmeva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate |
puruṣebhyo dvijānāhurdvijebhyo mantradarśinaḥ

सर्वभूतात्मभूतास्ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।
ब्राह्मणा वेदशास्त्रज्ञास्तत्त्वार्थगतनिश्चयाः

sarvabhūtātmabhūtāste sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ |
brāhmaṇā vedaśāstrajñāstattvārthagataniścayāḥ

नेत्रहीनो यथा ह्येकः कृच्छ्राणि लभतेऽध्वनि ।
ज्ञानहीनस्तथा लोके तस्माज्ज्ञानविदोऽधिकाः

netrahīno yathā hyekaḥ kṛcchrāṇi labhate'dhvani |
jñānahīnastathā loke tasmājjñānavido'dhikāḥ

तांस्तानुपासते धर्मान्धर्मकामा यथागमम् ।
न त्वेषामर्थसामान्यमन्तरेण गुणानिमान्

tāṃstānupāsate dharmāndharmakāmā yathāgamam |
na tveṣāmarthasāmānyamantareṇa guṇānimān

वाग्देहमनसां शौचं क्षमा सत्यं धृतिः स्मृतिः ।
सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा ज्ञापयन्ति गुणाञ्छुभान्

vāgdehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ |
sarvadharmeṣu dharmajñā jñāpayanti guṇāñchubhān

यदिदं ब्रह्मणो रूपं ब्रह्मंचर्यमिति स्मृतम् ।
परं तत्सर्वधर्मेभ्यस्तेन यान्ति परां गतिम्

yadidaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmaṃcaryamiti smṛtam |
paraṃ tatsarvadharmebhyastena yānti parāṃ gatim

लिङ्गसंयोगहीनं यच्छब्दस्पर्शविवर्जितम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम्

liṅgasaṃyogahīnaṃ yacchabdasparśavivarjitam |
śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam

वाक्संभाषाप्रवृत्तं यत्तन्मनः परिवर्जितम् ।
बुद्ध्या चाध्यवसीयीत ब्रह्मचर्यमकल्मषम्

vāksaṃbhāṣāpravṛttaṃ yattanmanaḥ parivarjitam |
buddhyā cādhyavasīyīta brahmacaryamakalmaṣam

सम्यग्वृत्तिर्ब्रह्मलोकं प्राप्नुयान्मध्यमः सुरान् ।
द्विजाग्र्यो जायते विद्वान्कन्यसीं वृत्तिमास्थितः

samyagvṛttirbrahmalokaṃ prāpnuyānmadhyamaḥ surān |
dvijāgryo jāyate vidvānkanyasīṃ vṛttimāsthitaḥ

सुदुष्करं ब्रह्मचर्यमुपायं तत्र मे शृणु ।
संप्रदीप्तमुदीर्णं च निगृह्णीयाद्द्विजो मनः

suduṣkaraṃ brahmacaryamupāyaṃ tatra me śṛṇu |
saṃpradīptamudīrṇaṃ ca nigṛhṇīyāddvijo manaḥ

योषितां न कथा श्राव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः ।
कथंचिद्दर्शनादासां दुर्बलानां विशेद्रजः

yoṣitāṃ na kathā śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ |
kathaṃciddarśanādāsāṃ durbalānāṃ viśedrajaḥ

रागोत्पन्नश्चेरत्कृच्छ्रमह्नस्त्रिः प्रविशेदपः ।
मग्नस्त्वप्स्वेव मनसा त्रिर्जपेदघमर्षणम्

rāgotpannaśceratkṛcchramahnastriḥ praviśedapaḥ |
magnastvapsveva manasā trirjapedaghamarṣaṇam

पाप्मानं निर्दहेदेवमन्तर्भूतरजोमयम् ।
ज्ञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः

pāpmānaṃ nirdahedevamantarbhūtarajomayam |
jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ

कुणपामेध्यसंयुक्तं यद्वदच्छिद्रबन्धनम् ।
तद्वद्देहगतं विद्यादात्मानं देहबन्धनम्

kuṇapāmedhyasaṃyuktaṃ yadvadacchidrabandhanam |
tadvaddehagataṃ vidyādātmānaṃ dehabandhanam

अमेध्यपूर्णं यद्भाण्डं श्लेष्मान्तकलिलावृतम् ।
नेच्छते वीक्षितुं भाण्डं कुतः स्प्रष्टुं प्रवर्तते

amedhyapūrṇaṃ yadbhāṇḍaṃ śleṣmāntakalilāvṛtam |
necchate vīkṣituṃ bhāṇḍaṃ kutaḥ spraṣṭuṃ pravartate

देहभाण्डं मलैः पूर्णं बहिः स्वेदजलावृतम् ।
बीभत्सं नरनारीणां ज्ञानिनां नरकं मतम्

dehabhāṇḍaṃ malaiḥ pūrṇaṃ bahiḥ svedajalāvṛtam |
bībhatsaṃ naranārīṇāṃ jñānināṃ narakaṃ matam

छिद्रकुम्भो यथा स्रावं सृजते तद्गतं दृढम् ।
अन्तस्यं स्रंसते तद्वज्जलं देहेषु देहिनाम्

chidrakumbho yathā srāvaṃ sṛjate tadgataṃ dṛḍham |
antasyaṃ sraṃsate tadvajjalaṃ deheṣu dehinām

श्लेष्माश्रुमूत्रकलिलं पुरीषं शुक्लमेव च ।
कफजालविनिर्यासः सरसश्चित्त मुञ्चय

śleṣmāśrumūtrakalilaṃ purīṣaṃ śuklameva ca |
kaphajālaviniryāsaḥ sarasaścitta muñcaya

वातपित्तकफान्रक्तं त्वङ्भांसं स्नायुमस्थि च ।
मज्जां देहं सिराजालैस्तर्पयन्ति रसा नृणाम्

vātapittakaphānraktaṃ tvaṅbhāṃsaṃ snāyumasthi ca |
majjāṃ dehaṃ sirājālaistarpayanti rasā nṛṇām

दश विद्याद्धमन्योऽत्र पञ्चेन्द्रियगुणावहाः ।
याभिः सूक्ष्माः प्रजायन्ते धमन्योऽन्याः सहस्रशः

daśa vidyāddhamanyo'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ |
yābhiḥ sūkṣmāḥ prajāyante dhamanyo'nyāḥ sahasraśaḥ

एवमेताः सिरा नद्यो रसोदा देहसागरम् ।
तर्पयन्ति यथाकालमापगा इव सागरम्

evametāḥ sirā nadyo rasodā dehasāgaram |
tarpayanti yathākālamāpagā iva sāgaram

मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तत्र मनोवहा ।
शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर्विमुञ्चति

madhye ca hṛdayasyaikā sirā tatra manovahā |
śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrairvimuñcati

सर्वगात्रप्रतायिन्यस्तस्या ह्यनुगताः सिराः ।
नेत्रयोः प्रतिपद्यन्ते वहन्त्यस्तैजसं गुणम्

sarvagātrapratāyinyastasyā hyanugatāḥ sirāḥ |
netrayoḥ pratipadyante vahantyastaijasaṃ guṇam

पयस्यन्तर्हितं सर्पिर्यद्वन्निर्मथ्यते खजैः ।
शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद्देहसंकल्पजैः खजैः

payasyantarhitaṃ sarpiryadvannirmathyate khajaiḥ |
śukraṃ nirmathyate tadvaddehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ

स्वप्नेऽप्येवं यथाऽभ्येति मनः संकल्पजं रजः ।
शुक्रमस्पर्शजं देहात्सृजन्त्यस्य मनोवहाः

svapne'pyevaṃ yathā'bhyeti manaḥ saṃkalpajaṃ rajaḥ |
śukramasparśajaṃ dehātsṛjantyasya manovahāḥ

महर्षिर्भगवानत्रिर्वेद तच्छ्रुक्रसंभवम् ।
नृबीजमिन्द्रदैवत्यं तस्मादिन्द्रियमुच्यते

maharṣirbhagavānatrirveda tacchrukrasaṃbhavam |
nṛbījamindradaivatyaṃ tasmādindriyamucyate

ये वै शुक्रगतिं विद्युर्भूतसंकरकारिकाम् ।
विरागा दग्धदोषास्ते नाप्नुयुर्देहसंभवम्

ye vai śukragatiṃ vidyurbhūtasaṃkarakārikām |
virāgā dagdhadoṣāste nāpnuyurdehasaṃbhavam

गुणानां साम्यमागम्य मनसैव मनोवहम् ।
देहकर्म नुदन्प्राणानन्तकाले विमुच्यते

guṇānāṃ sāmyamāgamya manasaiva manovaham |
dehakarma nudanprāṇānantakāle vimucyate

भविता मनसो ज्ञानं मन एव प्रजायते ।
ज्योतिष्मद्विरजो नित्यं मन्त्रसिद्धं महात्मनाम्

bhavitā manaso jñānaṃ mana eva prajāyate |
jyotiṣmadvirajo nityaṃ mantrasiddhaṃ mahātmanām

तस्मात्तदभिघाताय कर्म कुर्यादकल्मषम् ।
देहबीजं समुत्पन्नमस्मित्कर्मणि विद्यते

tasmāttadabhighātāya karma kuryādakalmaṣam |
dehabījaṃ samutpannamasmitkarmaṇi vidyate

न स्मरेन्न प्रयुञ्जीत ज्ञानी तत्कर्म बुद्धिमान् ।
रजस्तमश्च हित्वेह न तिर्यग्गतिमाप्नुयात्

na smarenna prayuñjīta jñānī tatkarma buddhimān |
rajastamaśca hitveha na tiryaggatimāpnuyāt

तरुणाधिगतं ज्ञानं जरादुर्बलतां गतम् ।
विपक्वबुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम्

taruṇādhigataṃ jñānaṃ jarādurbalatāṃ gatam |
vipakvabuddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam

एव पुत्रकलत्रेषु ज्ञातिसंबन्धिबन्धुषु ।
आदत्ते हृदये कामं व्याध्यादिभिरभिप्लुतः

eva putrakalatreṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu |
ādatte hṛdaye kāmaṃ vyādhyādibhirabhiplutaḥ

यतस्ततः परिपतन्नविन्दन्सुखमण्वपि ।
बहुदुःखसमापन्नः पश्चान्निर्वेदमास्थितः ।
ज्ञानवृक्षं समाश्रित्य पश्चान्निर्वृतिमश्नुते

yatastataḥ paripatannavindansukhamaṇvapi |
bahuduḥkhasamāpannaḥ paścānnirvedamāsthitaḥ |
jñānavṛkṣaṃ samāśritya paścānnirvṛtimaśnute

सुदुर्गमिव पन्थानमतीत्य गुणबन्धनम् ।
यथा पश्येत्तथा दोषानतीत्यामृतमश्नुते

sudurgamiva panthānamatītya guṇabandhanam |
yathā paśyettathā doṣānatītyāmṛtamaśnute