अध्याय 213: प्रकृति का चक्र और क्षेत्रज्ञ

चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च ।
अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मनः

caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
avyaktaprabhavānyāhuravyaktanidhanāni ca |
avyaktalakṣaṇaṃ vidyādavyaktātmātmakaṃ manaḥ

यथाऽश्वत्थकणीकायामन्तर्भूतो महाद्रुमः ।
निष्पन्नो दृश्यते व्यक्तमव्यक्तात्संभवस्तथा

yathā'śvatthakaṇīkāyāmantarbhūto mahādrumaḥ |
niṣpanno dṛśyate vyaktamavyaktātsaṃbhavastathā

आत्मानमनुसंयाति बुद्धिरव्यक्तजा तथा ।
तामन्वेति मनो यद्वल्लोहवर्मणि सन्निधौ

ātmānamanusaṃyāti buddhiravyaktajā tathā |
tāmanveti mano yadvallohavarmaṇi sannidhau

अभिद्रवत्ययस्कान्तमयोनिश्चेतनं यथा ।
स्वभावहेतुजा भावा यद्वदन्यदपीदृशम्

abhidravatyayaskāntamayoniścetanaṃ yathā |
svabhāvahetujā bhāvā yadvadanyadapīdṛśam

तद्वदव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः ।
अचेतनाश्चेतयितुः कारणादभिसंगताः

tadvadavyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ |
acetanāścetayituḥ kāraṇādabhisaṃgatāḥ

न भूर्न खं द्यौर्भूतानि नर्षयो न सुरासुराः ।
नान्यदासीदृते जीवमासेदुर्न तु संहतिम्

na bhūrna khaṃ dyaurbhūtāni narṣayo na surāsurāḥ |
nānyadāsīdṛte jīvamāsedurna tu saṃhatim

सर्वं नित्यं सर्वगतं मनोहेतुत्वलक्षणम् ।
अज्ञानकर्म निर्दिष्टमेतत्कारणलक्षणम्

sarvaṃ nityaṃ sarvagataṃ manohetutvalakṣaṇam |
ajñānakarma nirdiṣṭametatkāraṇalakṣaṇam

तत्कारणेन संयुक्तं कार्यसंग्रहकारकम् ।
येनैतद्वर्तते चक्रमनादिनिधनं महत्

tatkāraṇena saṃyuktaṃ kāryasaṃgrahakārakam |
yenaitadvartate cakramanādinidhanaṃ mahat

येन स्वभावसद्भावं हेतुभूता सकारणा ।
एवं प्राकृतविस्तारो ह्याश्रित्य पुरुषं परम्

yena svabhāvasadbhāvaṃ hetubhūtā sakāraṇā |
evaṃ prākṛtavistāro hyāśritya puruṣaṃ param

अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्

avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam

स्निग्धत्वात्तिलवत्सर्वं चक्रेऽस्मिन्पीड्यते जगत् ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य भोगैरज्ञानसंभवैः

snigdhatvāttilavatsarvaṃ cakre'sminpīḍyate jagat |
tilapīḍairivākramya bhogairajñānasaṃbhavaiḥ

प्राणेनायं हि शान्ते तु विरोधात्प्रतिपालनम् ।
देहस्येषून्य आस्ते यः शुद्धोऽचिन्त्यः सनातनः

prāṇenāyaṃ hi śānte tu virodhātpratipālanam |
dehasyeṣūnya āste yaḥ śuddho'cintyaḥ sanātanaḥ

भ्रामयन्नेषतो याति कालचक्रसमन्वितः ।
भूतानि मोहयन्नित्यं चक्रस्य च रयं गतः

bhrāmayanneṣato yāti kālacakrasamanvitaḥ |
bhūtāni mohayannityaṃ cakrasya ca rayaṃ gataḥ

स्नेहद्रव्यसमायोगे क्षेत्रपाचं न वस्तुषु ।
तिलवत्पीडिते चक्रे ह्याधियन्त्रनिपीडिते ।
बहिश्चाधिष्ठिते यद्वज्ज्ञानिनां कर्मसंभवम्

snehadravyasamāyoge kṣetrapācaṃ na vastuṣu |
tilavatpīḍite cakre hyādhiyantranipīḍite |
bahiścādhiṣṭhite yadvajjñānināṃ karmasaṃbhavam

कर्म तत्कुरुते तर्षादहंकारपरिग्रहम् ।
कार्यकारणसंयोगे स हेतुरुपपादितः

karma tatkurute tarṣādahaṃkāraparigraham |
kāryakāraṇasaṃyoge sa heturupapāditaḥ

यथाऽऽकर्ण्य च तच्छिष्यस्तत्वज्ञानमनुत्तमम् ।
नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा ।
कार्याण्यमूनि करणे कालो भवति हेतुमान्

yathā''karṇya ca tacchiṣyastatvajñānamanuttamam |
nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā |
kāryāṇyamūni karaṇe kālo bhavati hetumān

हेतुयुक्ताः प्रकृतयो विकाराश्च परस्परम् ।
अन्योन्यमभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा

hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāśca parasparam |
anyonyamabhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā

सत्वरजस्तामसैर्भावैश्च्युतो हेतुबलान्वितः ।
क्षेत्रज्ञमेवानयाति पांसुर्वातेरितो यथा

satvarajastāmasairbhāvaiścyuto hetubalānvitaḥ |
kṣetrajñamevānayāti pāṃsurvāterito yathā

न च तैः स्पृश्यते भावैर्न ते तेन महात्मना ।
सरजस्कोऽरजस्कश्च स वै वायुर्भवेद्यथा

na ca taiḥ spṛśyate bhāvairna te tena mahātmanā |
sarajasko'rajaskaśca sa vai vāyurbhavedyathā

तथैतदन्तरं विद्यात्सत्वक्षेत्रज्ञयोर्बुधः ।
अभ्यासात्स तथा युक्तो न गच्छेत्प्रकृतिं पुनः

tathaitadantaraṃ vidyātsatvakṣetrajñayorbudhaḥ |
abhyāsātsa tathā yukto na gacchetprakṛtiṃ punaḥ

संदेहमेतमुत्पन्नमच्छिनद्भगवानृषिः ।
तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंविदम्

saṃdehametamutpannamacchinadbhagavānṛṣiḥ |
tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃvidam

बीजान्यग्न्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुनः ।
ज्ञानदग्धैस्तथा क्लेशैर्नात्मा संपद्यते पुनः

bījānyagnyupadagdhāni naro hanti yathā punaḥ |
jñānadagdhaistathā kleśairnātmā saṃpadyate punaḥ