अध्याय 212: वार्ष्णेय अध्यात्म: गुरु शिष्य को उत्तर देते हैं

योगं मे परमं तात मोक्षस्य वदभारत ।
तमहं तत्त्वतो ज्ञातुमिच्छामि वदतांवर

yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vadabhārata |
tamahaṃ tattvato jñātumicchāmi vadatāṃvara

भूयोपि ज्ञानसद्भावे स्थित्यर्थं त्वां ब्रवीम्यहम् ।
अचिन्त्यं वासुदेवाख्यं तस्मात्प्रब्रूहि सत्तम

bhūyopi jñānasadbhāve sthityarthaṃ tvāṃ bravīmyaham |
acintyaṃ vāsudevākhyaṃ tasmātprabrūhi sattama

अत्राप्युदाह न्तीममितिहासं पुरातनम् ।
संवादं मोक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह

atrāpyudāha ntīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha

कश्चिद्ब्राह्मणमासीनमाचार्यमृषिसत्तमम् ।
तेजोराशिं महात्मानं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्

kaścidbrāhmaṇamāsīnamācāryamṛṣisattamam |
tejorāśiṃ mahātmānaṃ satyasandhaṃ jitendriyam

शिष्यः परममेधावी श्रेयोर्थी सुसमाहितः ।
चरणावुपसंगृह्य स्थितः प्राञ्जलिरब्रवीत्

śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyorthī susamāhitaḥ |
caraṇāvupasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalirabravīt

उपासनात्प्रसन्नोऽसि यदि वै भगवन्मम ।
संशयो मे महान्कश्चित्तं मे व्याख्यातुमर्हसि ।
कुतश्चाहं कुतश्च त्वं तत्सम्यग्ब्रूहि यत्परम्

upāsanātprasanno'si yadi vai bhagavanmama |
saṃśayo me mahānkaścittaṃ me vyākhyātumarhasi |
kutaścāhaṃ kutaśca tvaṃ tatsamyagbrūhi yatparam

कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम ।
सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः क्षयोदयाः

kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama |
samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ

वेदेषु चापि यद्वाक्यं लौकिकं व्यापकं च यत् ।
एतद्विद्वन्यथातत्त्वं सर्वं व्याख्यातुमर्हसि

vedeṣu cāpi yadvākyaṃ laukikaṃ vyāpakaṃ ca yat |
etadvidvanyathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātumarhasi

शृणु शिष्य महाप्राज्ञ ब्रह्मगुह्यमिदं परम् ।
अध्यात्मं सर्वभूतानामागमानां च यद्वसु

śṛṇu śiṣya mahāprājña brahmaguhyamidaṃ param |
adhyātmaṃ sarvabhūtānāmāgamānāṃ ca yadvasu

वासुदेवः सर्वमिदं विश्वस्य ब्रह्मणो सुखम् ।
सत्यं दानं तपो यज्ञस्तितिक्षा दम आर्जवम्

vāsudevaḥ sarvamidaṃ viśvasya brahmaṇo sukham |
satyaṃ dānaṃ tapo yajñastitikṣā dama ārjavam

पुरुषं सनातनं विष्णुं यं तं वेदविदो विदुः ।
सर्गप्रलयकर्तारमव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्

puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yaṃ taṃ vedavido viduḥ |
sargapralayakartāramavyaktaṃ brahma śāśvatam

तदिदं ब्रह्म वार्ष्णोयमितिहासं शृणुष्व मे ।
ब्राह्मणो ब्राह्मणैः श्राव्यो राजन्यः क्षत्रियैस्तता

tadidaṃ brahma vārṣṇoyamitihāsaṃ śṛṇuṣva me |
brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyaistatā

[वैश्यो वैश्यैस्तथा श्राव्यः शूद्रः शूद्रैर्महामनाः ।]
माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णोरमिततेजसः

[vaiśyo vaiśyaistathā śrāvyaḥ śūdraḥ śūdrairmahāmanāḥ |]
māhātmyaṃ devadevasya viṣṇoramitatejasaḥ

अर्हस्त्वमसि कल्याणं वार्ष्णेयाध्यात्ममुत्तमम्

arhastvamasi kalyāṇaṃ vārṣṇeyādhyātmamuttamam

यमच्युतं परं नित्यं लिङ्गहीनं च निर्मलम् ।
निर्वाणममृतं श्रीमत्तद्विष्णोः परमं पदम्

yamacyutaṃ paraṃ nityaṃ liṅgahīnaṃ ca nirmalam |
nirvāṇamamṛtaṃ śrīmattadviṣṇoḥ paramaṃ padam

भवे च भेदवद्भिन्नं प्रदानं गुणकारकम् ।
तस्मिन्न सज्यते नित्यं स एष पुरुषोऽपरः

bhave ca bhedavadbhinnaṃ pradānaṃ guṇakārakam |
tasminna sajyate nityaṃ sa eṣa puruṣo'paraḥ

पुरुषाधिष्ठितं नित्यं प्रधानं ब्रह्म कारणम् ।
कालस्वरूपं रूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना

puruṣādhiṣṭhitaṃ nityaṃ pradhānaṃ brahma kāraṇam |
kālasvarūpaṃ rūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā

क्षोभ्यमाणं सृजत्येव नानाभूतानि भागशः ।
तद्दृष्ट्वा पुरुषोतत्वं साक्षीभूत्वा प्रवर्तते ।
तत्प्रविश्य यथायोगमभिन्नो भिन्नलक्षणः

kṣobhyamāṇaṃ sṛjatyeva nānābhūtāni bhāgaśaḥ |
taddṛṣṭvā puruṣotatvaṃ sākṣībhūtvā pravartate |
tatpraviśya yathāyogamabhinno bhinnalakṣaṇaḥ

कालचक्रमनाद्यन्तं भावाभावस्वलक्षणम् ।
त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु चक्रवत्परिवर्तते

kālacakramanādyantaṃ bhāvābhāvasvalakṣaṇam |
trailokye sarvabhūteṣu cakravatparivartate

यत्तदक्षरमव्यक्तममृतं ब्रह्म शाश्वतम् ।
वदन्ति पुरुषव्याघ्र केशवं पुरुषर्षभम्

yattadakṣaramavyaktamamṛtaṃ brahma śāśvatam |
vadanti puruṣavyāghra keśavaṃ puruṣarṣabham

तदक्षरमचिन्त्यं वै भिन्नरूपेण दृश्यते ।
पश्य कालाख्यमनिशं न चोष्णं नातिशीतलम्

tadakṣaramacintyaṃ vai bhinnarūpeṇa dṛśyate |
paśya kālākhyamaniśaṃ na coṣṇaṃ nātiśītalam

न सन्त्येते गुणास्तस्मिंतथा तस्मात्प्रवर्तते ।
शीतलोऽयमनुप्राप्तः कालो ग्रीष्मस्तथैव च

na santyete guṇāstasmiṃtathā tasmātpravartate |
śītalo'yamanuprāptaḥ kālo grīṣmastathaiva ca

वक्ष्यन्ति सर्वभूतानि ह्येते सूर्योदयं प्रति ।
आगच्छन्ति निवर्तन्ति स कालो गुणराशयः

vakṣyanti sarvabhūtāni hyete sūryodayaṃ prati |
āgacchanti nivartanti sa kālo guṇarāśayaḥ

न चैव प्रकृतिस्थेन कालयुक्तेन नित्यशः ।
गुणैः संभोगमरतिस्तत्वविज्ञानकोविदम् ।
पुरुषाधिष्ठिता नित्यं प्रकृतिः सूयते परा

na caiva prakṛtisthena kālayuktena nityaśaḥ |
guṇaiḥ saṃbhogamaratistatvavijñānakovidam |
puruṣādhiṣṭhitā nityaṃ prakṛtiḥ sūyate parā

पितॄन्देवानृषींश्चैव तथा वै यक्षराक्षसान् ।
नागासुरमनुष्यांश्च सृजते मनसाऽव्ययः

pitṝndevānṛṣīṃścaiva tathā vai yakṣarākṣasān |
nāgāsuramanuṣyāṃśca sṛjate manasā'vyayaḥ

तथैव वेदशास्त्राणि लोकधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रलये प्रकृतिं यातान्युगादौ सृजते पुनः

tathaiva vedaśāstrāṇi lokadharmāṃśca śāśvatān |
pralaye prakṛtiṃ yātānyugādau sṛjate punaḥ

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye |
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

अथ यद्यद्यदा भावि कालयोगाद्युगादिषु ।
तत्तदुत्पद्यते ज्ञानं लोकयात्राविधानजम्

atha yadyadyadā bhāvi kālayogādyugādiṣu |
tattadutpadyate jñānaṃ lokayātrāvidhānajam

श्रुतिरेषा समाख्याता तदर्थं कारणात्मना ।
अनाम्नायविधानाद्वै वेदा ह्यन्तर्हिता यथा

śrutireṣā samākhyātā tadarthaṃ kāraṇātmanā |
anāmnāyavidhānādvai vedā hyantarhitā yathā

युगान्ते ह्यस्तभूतानि शास्त्राणि विविधानि च ।
सर्वसत्वविना द्वै जीवात्मनित्यया स्मृताः ।
अन्यस्मिन्नण्डसद्भावे वर्तमानानि नित्यशः

yugānte hyastabhūtāni śāstrāṇi vividhāni ca |
sarvasatvavinā dvai jīvātmanityayā smṛtāḥ |
anyasminnaṇḍasadbhāve vartamānāni nityaśaḥ

युगान्तेऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः ।
लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवा

yugānte'ntarhitānvedānsetihāsānmaharṣayaḥ |
lebhire tapasā pūrvamanujñātāḥ svayaṃbhuvā

नियोगाद्ब्रह्मणो विप्रा लोकतन्त्रप्रवर्तकाः ।
वेदविद्भगवान्ब्रह्मा वेदाङ्गानि बृहस्पतिः ।
भार्गवो नीतिशास्त्रं तु जगाद जगतो हितम्

niyogādbrahmaṇo viprā lokatantrapravartakāḥ |
vedavidbhagavānbrahmā vedāṅgāni bṛhaspatiḥ |
bhārgavo nītiśāstraṃ tu jagāda jagato hitam

गान्धर्वं नारदो वेद भरद्वाजो धनुर्ग्रहम् ।
देवर्षिचरितं गर्गो कृष्णात्रेयश्चिकित्सितम्

gāndharvaṃ nārado veda bharadvājo dhanurgraham |
devarṣicaritaṃ gargo kṛṣṇātreyaścikitsitam

न्यायतन्त्रं हि कार्त्स्न्येन गौतमो वेद तत्वतः ।
वेदान्तकर्मायोगं च वेदविद्ब्रह्मविद्विभुः ।
द्वैपायनो निजग्राह शिल्पशास्त्रं भृगुः पुनः

nyāyatantraṃ hi kārtsnyena gautamo veda tatvataḥ |
vedāntakarmāyogaṃ ca vedavidbrahmavidvibhuḥ |
dvaipāyano nijagrāha śilpaśāstraṃ bhṛguḥ punaḥ

न्यायतन्त्राण्यनेकानि तस्तैरुक्तानि वादिभिः ।
हेत्वागमसदाचारैर्यदुक्तं तदुपास्यते

nyāyatantrāṇyanekāni tastairuktāni vādibhiḥ |
hetvāgamasadācārairyaduktaṃ tadupāsyate

अनाद्यं तत्परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः ।
एकस्तद्वेद भगवान्धाता नारायणः प्रभुः

anādyaṃ tatparaṃ brahma na devā narṣayo viduḥ |
ekastadveda bhagavāndhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ

नारायणादृषिगणास्तथा मुख्याः सुरासुराः ।
राजर्षयः पुराणाश्च परमं दुःखभेषडम् ।
वक्ष्येऽहं तव यत्प्राप्तमृषेद्वैपोयनान्मया

nārāyaṇādṛṣigaṇāstathā mukhyāḥ surāsurāḥ |
rājarṣayaḥ purāṇāśca paramaṃ duḥkhabheṣaḍam |
vakṣye'haṃ tava yatprāptamṛṣedvaipoyanānmayā

पुरुषाधिष्ठितान्भावान्प्रकृतिः सूयते यदा ।
हेतुयुक्तमतः पूर्वं जगत्संपरिवर्तते

puruṣādhiṣṭhitānbhāvānprakṛtiḥ sūyate yadā |
hetuyuktamataḥ pūrvaṃ jagatsaṃparivartate

दीपादन्ये यथा दीपाः प्रवर्तन्ते सहस्रशः ।
प्रकृतिः सूयते सद्वदानन्त्यान्नापचीयते

dīpādanye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ |
prakṛtiḥ sūyate sadvadānantyānnāpacīyate

अव्यक्तकर्मजा बुद्धिरहंकारं प्रसूयते ।
आकाशं चाप्यहंकाराद्वायुराकाशसंभवः

avyaktakarmajā buddhirahaṃkāraṃ prasūyate |
ākāśaṃ cāpyahaṃkārādvāyurākāśasaṃbhavaḥ

वायोस्तेजस्ततश्चाप अद्भ्योऽथ वसुधोद्गता ।
मूलप्रकृतयो ह्यष्टौ जगदेतास्ववस्थितम्

vāyostejastataścāpa adbhyo'tha vasudhodgatā |
mūlaprakṛtayo hyaṣṭau jagadetāsvavasthitam

ज्ञानेन्द्रियाण्यतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ।
विषयाः पञ्च चैकं च विकाराः षोडशं मनः

jñānendriyāṇyataḥ pañca pañca karmendriyāṇyapi |
viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikārāḥ ṣoḍaśaṃ manaḥ

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाण्यश्च ।
पादौ पायुरुपस्थश्च हस्तौ वाक्कर्मणी अपि

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ jñānendriyāṇyaśca |
pādau pāyurupasthaśca hastau vākkarmaṇī api

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।
विज्ञेयं व्यापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca |
vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ

बुद्धीन्द्रियार्था इत्युक्ता दशसंसर्गयोनयः ।
सदसद्भावयोगे च मन इत्यभिधीयते

buddhīndriyārthā ityuktā daśasaṃsargayonayaḥ |
sadasadbhāvayoge ca mana ityabhidhīyate

व्यवसायगुणा बुद्धिरहंकारोऽभिमानकः ।
न बीजं देहयोगे च कर्मबीजप्रवर्तनात्

vyavasāyaguṇā buddhirahaṃkāro'bhimānakaḥ |
na bījaṃ dehayoge ca karmabījapravartanāt

रसज्ञाने तु जिह्वेयं व्याहृते वाक्यथैव च ।
इन्द्रियैर्विविधैर्युक्तं सर्वैर्व्यतं मनस्तथा

rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vākyathaiva ca |
indriyairvividhairyuktaṃ sarvairvyataṃ manastathā

विद्यात्तु षोडशैतानि दैवतानि विभागशः ।
देहेषु ज्ञानकर्तारमुपासीनमुपासते

vidyāttu ṣoḍaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ |
deheṣu jñānakartāramupāsīnamupāsate

तत्र सोमगुणा जिह्वा गन्धस्तु पृथिवीगुणः ।
श्रोत्रे शब्दगुणे चैव चक्षुरग्नेर्गुणस्तथा ।
स्पर्शं वायुगुणं विद्यात्सर्वभूतेषु सर्वदा

tatra somaguṇā jihvā gandhastu pṛthivīguṇaḥ |
śrotre śabdaguṇe caiva cakṣuragnerguṇastathā |
sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyātsarvabhūteṣu sarvadā

मनः सत्वगुणं प्राहु सत्वमव्यक्तजं तथा ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद्बुद्ध्येत बुद्धिमान्

manaḥ satvaguṇaṃ prāhu satvamavyaktajaṃ tathā |
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmādbuddhyeta buddhimān

एते भावा जगत्सर्वं बहन्ति सचराचरम् ।
श्रिता विरजसं देवं यमाहुः परमं पदम्

ete bhāvā jagatsarvaṃ bahanti sacarācaram |
śritā virajasaṃ devaṃ yamāhuḥ paramaṃ padam

नवद्वारं पुरं पुण्यमेतैर्भावैः स्मन्वितम् ।
व्याप्य शेते महानात्मा तस्मात्पुरुष उच्यते

navadvāraṃ puraṃ puṇyametairbhāvaiḥ smanvitam |
vyāpya śete mahānātmā tasmātpuruṣa ucyate

अजरश्चामरश्चैव व्यक्ताव्यक्तोपदेशवान् ।
व्यापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः

ajaraścāmaraścaiva vyaktāvyaktopadeśavān |
vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ

यथा दीपः प्रकाशात्मा ह्रस्वो वा यदि वा महान् ।
ज्ञानात्मानं तथा विद्यात्पुरुषं सर्वजन्तुषु

yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān |
jñānātmānaṃ tathā vidyātpuruṣaṃ sarvajantuṣu

श्रोत्रं वेदयते वेद्यं स शृणोति स पश्यति ।
कारणं तस्य देहोऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम्

śrotraṃ vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati |
kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām

अग्निर्दारुगतो यद्वद्भिन्ने दारौ न दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थ ऋते योगान्न दृश्यते

agnirdārugato yadvadbhinne dārau na dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastha ṛte yogānna dṛśyate

अग्निर्यथा ह्युपायेन मथित्वा दारु दृश्यते ।
तथैवात्मा शरीरस्थो योगेनैवात्र दृश्यते

agniryathā hyupāyena mathitvā dāru dṛśyate |
tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate

नदीष्वापो यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः ।
संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम्

nadīṣvāpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ |
saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām

स्वप्नयोगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रियसमायुतः ।
देहमुत्सृज्य वै याति तथैवात्मोपलभ्यते

svapnayoge yathaivātmā pañcendriyasamāyutaḥ |
dehamutsṛjya vai yāti tathaivātmopalabhyate

कर्मणा व्याप्यते सर्वं कर्मणैवोपपद्यते ।
कर्मणा नीयतेऽन्यत्र स्वकृतेन बलीयसा

karmaṇā vyāpyate sarvaṃ karmaṇaivopapadyate |
karmaṇā nīyate'nyatra svakṛtena balīyasā

स तु देहाद्यथा देहं त्यक्त्वाऽन्यं प्रतिपद्यते ।
तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं स्वकर्मजम्

sa tu dehādyathā dehaṃ tyaktvā'nyaṃ pratipadyate |
tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam