अध्याय 21: बृहस्पति का इन्द्र को सन्तोष और अद्रोह का उपदेश

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
इन्द्रेण समये पृष्टो यदुवाच बृहस्पतिः

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
indreṇa samaye pṛṣṭo yaduvāca bṛhaspatiḥ

संतोषो वै स्वर्गसमः संतोषः परमं सुखम् ।
तुष्टेर्न किंचित्परतः सा सम्यक्प्रतितिष्ठति

saṃtoṣo vai svargasamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham |
tuṣṭerna kiṃcitparataḥ sā samyakpratitiṣṭhati

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदाऽऽत्मज्योतिरचिरात्स्वात्मन्येव प्रसीदति

yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
tadā''tmajyotiracirātsvātmanyeva prasīdati

न विभेति यदा चायं यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
कामद्वेषौ च जयति तदाऽऽत्मानं च पश्यति

na vibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna bibhyati |
kāmadveṣau ca jayati tadā''tmānaṃ ca paśyati

यदाऽसौ सर्वभूतानां न द्रुह्यति न काङ्क्षति ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā'sau sarvabhūtānāṃ na druhyati na kāṅkṣati |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

एवं कौन्तेय भूतानि तंतं धर्मं तथातथा ।
तदाऽऽत्मना प्रपश्यन्ति तस्माद्वुध्यस्व भारत

evaṃ kaunteya bhūtāni taṃtaṃ dharmaṃ tathātathā |
tadā''tmanā prapaśyanti tasmādvudhyasva bhārata

अन्ये साम प्रशंसन्ति व्यायाममपरे जनाः ।
नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथाऽपरे

anye sāma praśaṃsanti vyāyāmamapare janāḥ |
naikaṃ na cāparaṃ kecidubhayaṃ ca tathā'pare

यज्ञमेके प्रशंसन्ति संन्यासमपरे जनाः ।
नैकं न चापरं केचिदुभयं च तथाऽपरे

yajñameke praśaṃsanti saṃnyāsamapare janāḥ |
naikaṃ na cāparaṃ kecidubhayaṃ ca tathā'pare

दानमेके प्रशंसन्ति केचिच्चैव प्रतिग्रहम् ।
केचित्सर्वं परित्यज्य तूष्णीं ध्यायन्त आसते

dānameke praśaṃsanti keciccaiva pratigraham |
kecitsarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate

राज्यमेके प्रशंसन्ति प्रजानां परिपालनम् ।
हत्वा छित्त्वा च भित्त्वा च केचिदेकान्तशीलिनः

rājyameke praśaṃsanti prajānāṃ paripālanam |
hatvā chittvā ca bhittvā ca kecidekāntaśīlinaḥ

एतत्सर्वं समालोक्य बुधानामेव निश्चयः ।
अद्रोहेणैव भूतानां यो धर्मः स सतां मतः

etatsarvaṃ samālokya budhānāmeva niścayaḥ |
adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ

अद्रोहः सत्यवचनं संविभागो दया दमः ।
प्रजनं स्वेषु दारेषु मार्दवं हीरचापलम्

adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dayā damaḥ |
prajanaṃ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hīracāpalam

एवं धर्मं प्रधानेष्टं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।
तस्मादेतत्प्रयत्नेन कौन्तेय प्रतिपालय

evaṃ dharmaṃ pradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt |
tasmādetatprayatnena kaunteya pratipālaya

यो हि राज्ये स्थितः शश्वद्वशी तुल्यप्रियाप्रियः ।
क्षत्रियो यज्ञशिष्टाशी राजा शास्त्रार्थतत्त्ववित्

yo hi rājye sthitaḥ śaśvadvaśī tulyapriyāpriyaḥ |
kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājā śāstrārthatattvavit

असाधुनिग्रहरतः साधूनां प्रग्रहे रतः ।
धर्मवर्त्मनि संस्थाप्य प्रजा वर्तेत धर्मतः

asādhunigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ |
dharmavartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmataḥ

पुत्रसंक्रामितश्रीश्च वने वन्येन वर्तयेत् ।
विधानमाश्रमाणां वै कुर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः

putrasaṃkrāmitaśrīśca vane vanyena vartayet |
vidhānamāśramāṇāṃ vai kuryātkarmāṇyatandritaḥ

य एवं वर्तते राजन्स राजा धर्मनिश्चितः ।
तस्यायं च परश्चैव लोकः स्यात्संफलोदयः

ya evaṃ vartate rājansa rājā dharmaniścitaḥ |
tasyāyaṃ ca paraścaiva lokaḥ syātsaṃphalodayaḥ

निर्वाणं हि सुदुष्प्राप्यं बहुविघ्नं च मे मतम्

nirvāṇaṃ hi suduṣprāpyaṃ bahuvighnaṃ ca me matam

एवं धर्ममनुक्रान्ताः सत्यदानतपः पराः ।
आनृशंस्यगुणैर्युक्ताः कामक्रोधविवर्जिताः

evaṃ dharmamanukrāntāḥ satyadānatapaḥ parāḥ |
ānṛśaṃsyaguṇairyuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ

प्रजानां पालने युक्ता धर्ममुत्तममास्थिताः ।
गोब्राह्मणार्थे युध्यन्तः प्राप्ता गतिमनुत्तमाम्

prajānāṃ pālane yuktā dharmamuttamamāsthitāḥ |
gobrāhmaṇārthe yudhyantaḥ prāptā gatimanuttamām

एवं रुद्राः सवसवस्तथाऽऽदित्याः परंतप ।
साध्या राजर्षिसङ्घाश्च धर्ममेतं समाश्रिताः ।
अप्रमत्तास्ततः स्वर्गं प्राप्ताः पुण्यैः स्वकर्मभिः

evaṃ rudrāḥ savasavastathā''dityāḥ paraṃtapa |
sādhyā rājarṣisaṅghāśca dharmametaṃ samāśritāḥ |
apramattāstataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ