अध्याय 201: अमावस्या के चन्द्र जैसा अदृश्य आत्मा

यदिन्द्रियैस्तूपगतैः पुरस्ता
त्प्राप्तान्गुणान्संस्मरते चिराय ।
तेष्विन्द्रियेषूपहतेषु पश्चा
त्स बुद्धिरूपः परमः स्वभावः

yadindriyaistūpagataiḥ purastā
tprāptānguṇānsaṃsmarate cirāya |
teṣvindriyeṣūpahateṣu paścā
tsa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ

य इन्द्रियार्थान्युगपत्समन्ता
न्नावेक्षते कृत्स्नशस्तुल्यकालम् ।
यथाक्रमं संचरते स विद्वां
स्तस्मात्स एकः परमः शरीरी

ya indriyārthānyugapatsamantā
nnāvekṣate kṛtsnaśastulyakālam |
yathākramaṃ saṃcarate sa vidvāṃ
stasmātsa ekaḥ paramaḥ śarīrī

हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्

hutāśanaṃ vāyurivendhanastham

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो
न पश्यति स्पर्शनमिन्द्रियेन्द्रियम् ।
न श्रोत्रलिङ्गं श्रवणेन दर्शनं
तथा कृतं पश्यति तद्विनश्यति

na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano
na paśyati sparśanamindriyendriyam |
na śrotraliṅgaṃ śravaṇena darśanaṃ
tathā kṛtaṃ paśyati tadvinaśyati

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यति

śrotrādīni na paśyanti svaṃsvamātmānamātmanā |
sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñastāni paśyati

यथा हिमवतः पार्श्वे पृष्ठं चन्द्रमसो यथा ।
न दृष्टपूर्वं मनुजैर्न च तन्नास्ति तावता

yathā himavataḥ pārśve pṛṣṭhaṃ candramaso yathā |
na dṛṣṭapūrvaṃ manujairna ca tannāsti tāvatā

तद्वद्भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मो ज्ञानात्मवानसौ ।
अदृष्टपूर्वश्चक्षुर्म्यां न चासौ नास्ति तावता

tadvadbhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavānasau |
adṛṣṭapūrvaścakṣurmyāṃ na cāsau nāsti tāvatā

पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जनः सोमेन विन्दति ।
एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम्

paśyannapi yathā lakṣma janaḥ somena vindati |
evamasti na cotpannaṃ na ca tanna parāyaṇam

रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधाः ।
धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर्गतिम्

rūpavantamarūpatvādudayāstamane budhāḥ |
dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ saviturgatim

तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः ।
प्रत्यासन्नं निषीदन्ति ज्ञेयं ज्ञानाभिसंहितम्

tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ |
pratyāsannaṃ niṣīdanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam

न हि स्वल्वनुपायेन कश्चिदर्थोऽभिसिद्ध्यति ।
सूत्रजालैर्यथा मत्स्यान्बध्नन्ति जलजीविनः

na hi svalvanupāyena kaścidartho'bhisiddhyati |
sūtrajālairyathā matsyānbadhnanti jalajīvinaḥ

मृगैर्मृगाणां ग्रहणं पक्षिणां पक्षिभिर्यथा ।
गजानां च गजैरेव ज्ञेयं ज्ञानेन गृह्यते

mṛgairmṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhiryathā |
gajānāṃ ca gajaireva jñeyaṃ jñānena gṛhyate

अहिरेव ह्यहेः पादान्पश्यतीति निदर्शनम् ।
तद्वन्मूर्तिषु मूर्तिस्थं ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति

ahireva hyaheḥ pādānpaśyatīti nidarśanam |
tadvanmūrtiṣu mūrtisthaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati

नोत्सहन्ते यथा वेत्तुमिन्द्रियैरिन्द्रियाण्यपि ।
तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति

notsahante yathā vettumindriyairindriyāṇyapi |
tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यामलिङ्गत्वान्न दृश्यते ।
न च नाशोऽस्य भवति तथा विद्धि शरीरिणम्

yathā candro hyamāvāsyāmaliṅgatvānna dṛśyate |
na ca nāśo'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam

क्षीणकोशो ह्यमावास्यां चन्द्रमा न प्रकाशते ।
तद्वन्मूर्तिविमुक्तोऽसौ शरीरी नोपलभ्यते

kṣīṇakośo hyamāvāsyāṃ candramā na prakāśate |
tadvanmūrtivimukto'sau śarīrī nopalabhyate

यथा कोशान्तरं प्राप्य चन्द्रमा भ्राजते पुनः ।
तद्वल्लिङ्गान्तरं प्राप्य शरीरी भ्राजते पुनः

yathā kośāntaraṃ prāpya candramā bhrājate punaḥ |
tadvalliṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ

जन्म बुद्धिः क्षयश्चास्य प्रत्यक्षेणोपलभ्यते ।
सा तु चन्द्रमसो व्यक्तिर्न तु तस्य शरीरिणः

janma buddhiḥ kṣayaścāsya pratyakṣeṇopalabhyate |
sā tu candramaso vyaktirna tu tasya śarīriṇaḥ

उत्पत्तिवृद्धिव्ययतो यथा स इति गृह्यते ।
चन्द्र एव त्वमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान्

utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate |
candra eva tvamāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān

नाभिसर्पद्विमुञ्चद्वा शशिनं दृश्यते तमः ।
विसृजंश्चोपसर्पंश्च तद्वत्पश्य शरीरिणम्

nābhisarpadvimuñcadvā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ |
visṛjaṃścopasarpaṃśca tadvatpaśya śarīriṇam

यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस्तदुपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरसंयुक्तं ज्ञानं तदुपलभ्यते

yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamastadupalabhyate |
tadvaccharīrasaṃyuktaṃ jñānaṃ tadupalabhyate

यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर्नोपलभ्यते ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः शरीरी नोपलभ्यते

yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhurnopalabhyate |
tadvaccharīranirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate

यथा चन्द्रो ह्यमावास्यां नक्षत्रैर्युज्यते गतः ।
तद्वच्छरीरनिर्मुक्तः फलैर्युज्यति कर्मणः

yathā candro hyamāvāsyāṃ nakṣatrairyujyate gataḥ |
tadvaccharīranirmuktaḥ phalairyujyati karmaṇaḥ