अध्याय 200: मनु द्वारा अक्षर और देही का वर्णन

अक्षरात्खं ततो वायुस्ततो ज्योतिस्ततो जलम् ।
जलात्प्रसूता जगती जगत्या जायते जगत्

akṣarātkhaṃ tato vāyustato jyotistato jalam |
jalātprasūtā jagatī jagatyā jāyate jagat

इमे शरीरैर्जलमेव गत्वा
जलाच्च तेजः पवनान्तरिक्षम् ।
खाद्वै निवर्तन्ति न भाविनस्ते
ये भाविनस्ते परमाप्नुवन्ति

ime śarīrairjalameva gatvā
jalācca tejaḥ pavanāntarikṣam |
khādvai nivartanti na bhāvinaste
ye bhāvinaste paramāpnuvanti

नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं
नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम् ।
न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त
न्न रूपवत्तत्परमस्वभावम्

noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ
nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam |
na śabdavannāpi ca gandhavatta
nna rūpavattatparamasvabhāvam

स्पर्शं तनुर्वेद रसं च जिह्वा
घ्राणं च गन्धाञ्श्रवणे च शब्दान् ।
रूपाणि चक्षुर्नच तत्परं य
द्गृह्णन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्याः

sparśaṃ tanurveda rasaṃ ca jihvā
ghrāṇaṃ ca gandhāñśravaṇe ca śabdān |
rūpāṇi cakṣurnaca tatparaṃ ya
dgṛhṇantyanadhyātmavido manuṣyāḥ

निवर्तयित्वा रसनां रसेभ्यो
घ्राणं च गन्धाच्छ्रवणे च शब्दात् ।
स्पर्शात्तनुं रूपगुणात्तु चक्षु
स्ततः परं पश्यति तत्स्वभावम्

nivartayitvā rasanāṃ rasebhyo
ghrāṇaṃ ca gandhācchravaṇe ca śabdāt |
sparśāttanuṃ rūpaguṇāttu cakṣu
stataḥ paraṃ paśyati tatsvabhāvam

यतो गृहीत्वा हि करोति यच्च
यस्मिंश्च यामारभते प्रवृत्तिम् ।
यस्मै च यद्येन च यश्च कर्ता
यत्कारणं तं स्वमुपेयमाहुः

yato gṛhītvā hi karoti yacca
yasmiṃśca yāmārabhate pravṛttim |
yasmai ca yadyena ca yaśca kartā
yatkāraṇaṃ taṃ svamupeyamāhuḥ

यद्वाऽप्यभूद्व्यापकं साधकं च
यन्मन्त्रवत्स्थास्यति चापि लोके ।
यः सर्वहेतुः परमार्थकारी
तत्कारणं कार्यमतो यदन्यत्

yadvā'pyabhūdvyāpakaṃ sādhakaṃ ca
yanmantravatsthāsyati cāpi loke |
yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī
tatkāraṇaṃ kāryamato yadanyat

यथा हि कश्चित्सुकृतैर्मनुष्यः
शुभाशुभं प्राप्नुते चाविरोधात् ।
एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु
स्वकर्मभिर्ज्ञानमिदं निवद्धम्

yathā hi kaścitsukṛtairmanuṣyaḥ
śubhāśubhaṃ prāpnute cāvirodhāt |
evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu
svakarmabhirjñānamidaṃ nivaddham

यथा प्रदीप्तः पुरतः प्रदीपः ।
प्रकाशमन्यस्य करोति दीप्यन् ।
तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा
ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव

yathā pradīptaḥ purataḥ pradīpaḥ |
prakāśamanyasya karoti dīpyan |
tatheha pañcendriyadīpavṛkṣā
jñānapradīptāḥ paravanta eva

यथा च राज्ञो बहवो ह्यमात्याः
पृथक् प्रमाणं प्रवदन्ति युक्ताः ।
तद्वच्छरीरेषु भवन्ति पञ्च
ज्ञानैकदेशाः परमः स तेभ्यः

yathā ca rājño bahavo hyamātyāḥ
pṛthak pramāṇaṃ pravadanti yuktāḥ |
tadvaccharīreṣu bhavanti pañca
jñānaikadeśāḥ paramaḥ sa tebhyaḥ

यथार्चिषोऽग्नेः पवनस्य वेगा
मरीचयोऽर्कस्य नदीषु चापः ।
गच्छन्ति चायान्ति च संयताश्च
तद्वच्छरीराणि शरीरिणां तु

yathārciṣo'gneḥ pavanasya vegā
marīcayo'rkasya nadīṣu cāpaḥ |
gacchanti cāyānti ca saṃyatāśca
tadvaccharīrāṇi śarīriṇāṃ tu

यथा च कश्चित्परशुं गृहीत्वा
धूमं न पश्येज्ज्वलनं च काष्ठे ।
तद्वच्छरीरोदरपाणिपादं
छित्त्वा न पश्यन्ति ततो यदन्य

yathā ca kaścitparaśuṃ gṛhītvā
dhūmaṃ na paśyejjvalanaṃ ca kāṣṭhe |
tadvaccharīrodarapāṇipādaṃ
chittvā na paśyanti tato yadanya

तान्येव काष्ठानि यथा विमथ्य
धूमं च पश्येज्ज्वलनं च योगात् ।
तद्वत्सुबुद्धिः सममिन्द्रियार्थै
र्बुद्धः परं पश्यति तत्स्वभावम्

tānyeva kāṣṭhāni yathā vimathya
dhūmaṃ ca paśyejjvalanaṃ ca yogāt |
tadvatsubuddhiḥ samamindriyārthai
rbuddhaḥ paraṃ paśyati tatsvabhāvam

यथात्मनोऽङ्गं पतितं पृथिव्यां
स्वप्नान्तरे पश्यति चात्मनोऽन्यत् ।
श्रोत्रादियुक्तः सुमनाः सुबुद्धि
र्लिङ्गात्तथा गच्छति लिङ्गमन्यत्

yathātmano'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ
svapnāntare paśyati cātmano'nyat |
śrotrādiyuktaḥ sumanāḥ subuddhi
rliṅgāttathā gacchati liṅgamanyat

उत्पत्तिवृद्धिक्षयमसन्निपातै
र्न युज्यतेऽसौ परमः शरीरी ।
अनेन लिङ्गेन तु लिङ्गमन्य
द्गच्छत्यदृष्टः प्रतिसन्धियोगात्

utpattivṛddhikṣayamasannipātai
rna yujyate'sau paramaḥ śarīrī |
anena liṅgena tu liṅgamanya
dgacchatyadṛṣṭaḥ pratisandhiyogāt

न चक्षुषा पश्यति रूपमात्मनो
न चापि संस्पर्शमुपैति किंचित् ।
न चापि तैः साधयते स्वकार्यं
ते तं न पश्यन्ति स पश्यते तान्

na cakṣuṣā paśyati rūpamātmano
na cāpi saṃsparśamupaiti kiṃcit |
na cāpi taiḥ sādhayate svakāryaṃ
te taṃ na paśyanti sa paśyate tān

यथा समीपे ज्वलतोऽनलस्य
संतापजं रूपमुपैति कश्चित् ।
न चान्तरा रूपगुणं बिभर्ति
तथैव तद्दृश्यते रूपमस्य

yathā samīpe jvalato'nalasya
saṃtāpajaṃ rūpamupaiti kaścit |
na cāntarā rūpaguṇaṃ bibharti
tathaiva taddṛśyate rūpamasya

तथा मनुष्यः परिमुच्य काय
मदृश्यमन्यद्विशते शरीरम् ।
विसृज्य भूतेषु महत्सु देहं
तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम्

tathā manuṣyaḥ parimucya kāya
madṛśyamanyadviśate śarīram |
visṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ
tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam

खं वायुमग्निं सलिलं तथोर्वी
समन्ततोऽभ्याविशते शरीरी ।
नान्याश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः
श्रोत्रादयः पञ्चगुणाञ्श्रयन्ते

khaṃ vāyumagniṃ salilaṃ tathorvī
samantato'bhyāviśate śarīrī |
nānyāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ
śrotrādayaḥ pañcaguṇāñśrayante

श्रोत्रं नभो घ्राणमथो पृथिव्या
स्तेजोमयं रूपमथो विपाकः ।
जलाश्रयं तेज उक्तं रसं च
वाय्वात्मकः स्पर्शकृतो गुणश्च

śrotraṃ nabho ghrāṇamatho pṛthivyā
stejomayaṃ rūpamatho vipākaḥ |
jalāśrayaṃ teja uktaṃ rasaṃ ca
vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaśca

महत्सु भूतेषु च सन्ति पञ्च
पञ्चेन्द्रियार्थेषु तथेन्द्रियाणि ।
सर्वाणि चैतानि मनोनुगानि
बुद्धिं मनोऽन्वेति मतिः स्वभावम्

mahatsu bhūteṣu ca santi pañca
pañcendriyārtheṣu tathendriyāṇi |
sarvāṇi caitāni manonugāni
buddhiṃ mano'nveti matiḥ svabhāvam

शुभाशुभं कर्म कृतं यदस्य
तदेव प्रेत्याददतेऽन्यदेहे ।
मनोऽनुवर्तन्ति परावराणि
जलौकसः स्रोत इवानुकूलम्

śubhāśubhaṃ karma kṛtaṃ yadasya
tadeva pretyādadate'nyadehe |
mano'nuvartanti parāvarāṇi
jalaukasaḥ srota ivānukūlam

चलं यथा दृष्टिपथं परैति
सूक्ष्मं महद्रूपमिवावभाति ।
तातप्यमानो न पतेच्च धीरः
परं तथा बुद्धिपथं परैति

calaṃ yathā dṛṣṭipathaṃ paraiti
sūkṣmaṃ mahadrūpamivāvabhāti |
tātapyamāno na patecca dhīraḥ
paraṃ tathā buddhipathaṃ paraiti