अध्याय 202: इन्द्रियाँ शान्त कर ब्रह्म देखने पर मनु

यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् ।
ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्वत्प्रेत्य भवाभवौ

yathā vyaktamidaṃ śete svapne carati cetanam |
jñānamindriyasaṃyuktaṃ tadvatpretya bhavābhavau

यथाऽम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा ।
तद्वत्प्रसन्नेन्द्रियवाञ्ज्ञेयं ज्ञानेन पश्यति

yathā'mbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā |
tadvatprasannendriyavāñjñeyaṃ jñānena paśyati

स एव लुलिते तस्मिन्यथा रूपं न पश्यति ।
तथेन्द्रियाकुलीभावे ज्ञेयं ज्ञाने न पश्यति

sa eva lulite tasminyathā rūpaṃ na paśyati |
tathendriyākulībhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati

अबुद्धिरज्ञानकृता अबुद्ध्या दूष्यते मनः ।
दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः

abuddhirajñānakṛtā abuddhyā dūṣyate manaḥ |
duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ

अज्ञानतृप्तो विषयेष्ववगाढो न पश्यति ।
स दृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यो निवर्तते

ajñānatṛpto viṣayeṣvavagāḍho na paśyati |
sa dṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate

तर्षच्छेदो न भवति पुरुषस्येह कल्मषात् ।
निवर्तते तदा तर्षः पापमन्तर्गतं यदा

tarṣacchedo na bhavati puruṣasyeha kalmaṣāt |
nivartate tadā tarṣaḥ pāpamantargataṃ yadā

अन्तर्गतेन पापेन दह्यमानेन चेतसा ।
शुभाशुभविकारेण न स भूयोऽभिजायते

antargatena pāpena dahyamānena cetasā |
śubhāśubhavikāreṇa na sa bhūyo'bhijāyate

विषयेषु तु संसर्गाच्छाश्वतस्य तु संश्रयात् ।
मनसा चान्यथा काड्क्षन्परं न प्रतिपद्यते

viṣayeṣu tu saṃsargācchāśvatasya tu saṃśrayāt |
manasā cānyathā kāḍkṣanparaṃ na pratipadyate

ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ।
अथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि

jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ |
athādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani

प्रसृतैरिन्द्रियैर्दुःखी तैरेव नियतैः सुखी ।
तस्मादिन्द्रियचोरेभ्यो यच्छेदात्मानमात्मना

prasṛtairindriyairduḥkhī taireva niyataiḥ sukhī |
tasmādindriyacorebhyo yacchedātmānamātmanā

इन्द्रियेभ्यो मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः ।
बुद्धेः परतरं ज्ञानं ज्ञानात्परतरं परम्

indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ |
buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānātparataraṃ param

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
मनः श्रोत्रादिभिर्युक्तं शब्दादीन्साधु पश्यति

avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ |
manaḥ śrotrādibhiryuktaṃ śabdādīnsādhu paśyati

यस्तांस्त्यजति शब्दादीन्सर्वाश्च व्यक्तयस्तथा ।
प्रसृतानीन्द्रियाण्येव प्रतिसंहरति कूर्मवत् ।
विमुञ्चत्याकृतिग्रामांस्तान्मुक्त्वाऽमृतमश्नुते

yastāṃstyajati śabdādīnsarvāśca vyaktayastathā |
prasṛtānīndriyāṇyeva pratisaṃharati kūrmavat |
vimuñcatyākṛtigrāmāṃstānmuktvā'mṛtamaśnute

उद्यन्हि सविता यद्वत्सृजते रश्मिमण्डलम् ।
दृश्यते मण्डलं तस्य न च दृश्येत मण्डली ।
तद्वद्देहस्तु संदृश्य आत्माऽदृश्यः परः सदा

udyanhi savitā yadvatsṛjate raśmimaṇḍalam |
dṛśyate maṇḍalaṃ tasya na ca dṛśyeta maṇḍalī |
tadvaddehastu saṃdṛśya ātmā'dṛśyaḥ paraḥ sadā

ग्रस्तं ह्युद्गिरते नित्यमुद्गीथं वेत्ति नित्यशः ।
बाल्ये रथाभ्यां योगेन तत्वज्ञानं तु संमतम्

grastaṃ hyudgirate nityamudgīthaṃ vetti nityaśaḥ |
bālye rathābhyāṃ yogena tatvajñānaṃ tu saṃmatam

स एवास्तमुपागच्छंस्तदेवात्मनि यच्छति ।
आदत्ते सर्वभूतानां रसभूतं विकासवान्

sa evāstamupāgacchaṃstadevātmani yacchati |
ādatte sarvabhūtānāṃ rasabhūtaṃ vikāsavān

अन्तरात्मा तथा देहमाविश्येन्द्रियरश्मिभिः ।
प्राप्येन्द्रि गुणान्पञ्च सोऽस्तमावृत्त्य गच्छति ।
रश्मिमण्ड हीनस्तु न चासौ नास्ति तावता

antarātmā tathā dehamāviśyendriyaraśmibhiḥ |
prāpyendri guṇānpañca so'stamāvṛttya gacchati |
raśmimaṇḍa hīnastu na cāsau nāsti tāvatā

प्रणीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः ।
प्राप्नोत्ययं कर्मफलं प्रवृत्तं धर्ममाप्तवान्

praṇītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ |
prāpnotyayaṃ karmaphalaṃ pravṛttaṃ dharmamāptavān

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate

बुद्धिः कर्मगुणैर्हीना यदा मनसि वर्तते ।
तदा संपद्यते ब्रह्म तत्रैव प्रलयं गतम्

buddhiḥ karmaguṇairhīnā yadā manasi vartate |
tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam

अस्पर्शनमशृण्वानमनास्वादमदर्शनम् ।
अघ्राणमवितर्कं च सत्वं प्रविशते परम्

asparśanamaśṛṇvānamanāsvādamadarśanam |
aghrāṇamavitarkaṃ ca satvaṃ praviśate param

अव्यक्तात्प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मनः ।
आत्मनः प्रसृता बुद्धिरव्यक्तं ज्ञानमुच्यते

avyaktātprasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhistato manaḥ |
ātmanaḥ prasṛtā buddhiravyaktaṃ jñānamucyate

तस्माद्बुद्धिः स्मृता तज्ज्ञैर्मनस्तस्मात्ततः स्मृतम् ।
तस्मादाकृतयः पञ्च मनः परममुच्यते

tasmādbuddhiḥ smṛtā tajjñairmanastasmāttataḥ smṛtam |
tasmādākṛtayaḥ pañca manaḥ paramamucyate

तस्मात्परतरा बुद्धिर्ज्ञानं तस्मात्परं स्मृतम् ।
ततः सूक्ष्मस्ततो ह्यात्मा तस्मात्परतरं न च ।
इन्द्रियाणि निरीक्षन्ते मनसैतानि सर्वशः

tasmātparatarā buddhirjñānaṃ tasmātparaṃ smṛtam |
tataḥ sūkṣmastato hyātmā tasmātparataraṃ na ca |
indriyāṇi nirīkṣante manasaitāni sarvaśaḥ

मनस्याकृतयो मग्ना मनस्त्वभिगतं मतिम् ।
मतिस्त्वभिगता ज्ञानं ज्ञानं चाभिगतं महत्

manasyākṛtayo magnā manastvabhigataṃ matim |
matistvabhigatā jñānaṃ jñānaṃ cābhigataṃ mahat

नेन्द्रियैर्मनसः सिद्धिर्न बुद्धिं बुध्यते मनः ।
न बुद्धिर्बुध्यतेऽव्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति

nendriyairmanasaḥ siddhirna buddhiṃ budhyate manaḥ |
na buddhirbudhyate'vyaktaṃ sūkṣmaṃ tvetāni paśyati