अध्याय 184: देह से भिन्न जीव पर भरद्वाज का संशय

यदि प्राणयते वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।
श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः

yadi prāṇayate vāyurvāyureva viceṣṭate |
śvasityābhāṣate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ

यदूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ।
अग्निर्जरयते चैतत्तस्माज्जीवो निरर्थकः

yadūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi |
agnirjarayate caitattasmājjīvo nirarthakaḥ

जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।
वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति

jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate |
vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati

यदि वायुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।
वायुमण्डलवद्दृश्येद्गच्छन्सह मरुद्गणैः

yadi vāyumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā |
vāyumaṇḍalavaddṛśyedgacchansaha marudgaṇaiḥ

श्लेष्मं वा यदि वा जीवः सह तेन प्रणश्यति ।
महार्णववियुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम्

śleṣmaṃ vā yadi vā jīvaḥ saha tena praṇaśyati |
mahārṇavaviyuktatvādanyatsalilabhājanam

यत्क्षिपेत्सलिलं कूपे प्रदीपं वा हुताशने ।
तन्नश्यत्युभयं तद्वज्जीवो वातानलात्मकः

yatkṣipetsalilaṃ kūpe pradīpaṃ vā hutāśane |
tannaśyatyubhayaṃ tadvajjīvo vātānalātmakaḥ

पञ्च साधारणो ह्यस्मिञ्शरीरे जीवितं कुतः ।
तेषामन्यतरत्यागाच्चतुर्णां नास्ति संग्रहः

pañca sādhāraṇo hyasmiñśarīre jīvitaṃ kutaḥ |
teṣāmanyataratyāgāccaturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ

नश्यन्त्यापो ह्यनाधाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।
नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात्

naśyantyāpo hyanādhārādvāyurucchvāsanigrahāt |
naśyate koṣṭhabhedātkhamagnirnaśyatyabhojanāt

व्याधिप्राणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।
पीडितेऽन्यतमे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम्

vyādhiprāṇaparikleśairmedinī caiva śīryate |
pīḍite'nyatame hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।
किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च

tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati |
kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति ।
यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति

eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati māmiti |
yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati

गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।
इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः

gauśca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā |
ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्नात्पतितस्य च ।
अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः

vihagairupabhuktasya śailāgnātpatitasya ca |
agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।
बीजान्यस्य प्ररोहन्ति मृतः क्व पुनरेष्यति

chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati |
bījānyasya prarohanti mṛtaḥ kva punareṣyati

बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।
मृतामृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्वीजं प्रवर्तते

bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate |
mṛtāmṛtāḥ praṇaśyanti bījādvījaṃ pravartate