अध्याय 185: भृगु द्वारा जीव की अविनाशिता का प्रतिपादन

न प्रणाशोऽस्ति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च ।
याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते

na praṇāśo'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca |
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति ।
यथा समित्सु दग्धासु न प्रणश्यति पावकः

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati |
yathā samitsu dagdhāsu na praṇaśyati pāvakaḥ

अग्नेर्यथा समिद्धस्य यदि नाशो न विद्यते ।
इन्धनस्योपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते

agneryathā samiddhasya yadi nāśo na vidyate |
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate

नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम् ।
मतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न दृश्यते

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam |
matiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate

जीवस्य चेन्धनाग्नेश्च सदा नाशो न विद्यते ।
समिधामुपयोगान्ते सन्नेवाग्निर्न दृश्यते ।
आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्रहः स निराश्रयः

jīvasya cendhanāgneśca sadā nāśo na vidyate |
samidhāmupayogānte sannevāgnirna dṛśyate |
ākāśānugatatvāddhi durgrahaḥ sa nirāśrayaḥ

तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशमाश्रितः ।
न गृह्यते तु सूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिरनिन्धनम्

tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hyākāśamāśritaḥ |
na gṛhyate tu sūkṣmatvādyathā jyotiranindhanam

प्राणान्धारयते योऽग्निः स जीव उपधार्यताम् ।
वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात्

prāṇāndhārayate yo'gniḥ sa jīva upadhāryatām |
vāyusaṃdhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt

तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तदचेतनम् ।
पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः

tasminnaṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tadacetanam |
patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ

जङ्गमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ।
आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति ।
तेषां त्रयाणामेकत्वं द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्

jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca |
ākāśaṃ pavano'nveti jyotistamanugacchati |
teṣāṃ trayāṇāmekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः ।
अमूर्तयस्ते विज्ञेया आपो मूर्तास्तथा क्षितिः

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ |
amūrtayaste vijñeyā āpo mūrtāstathā kṣitiḥ

यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु ।
जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ

yadyagnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu |
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंयुते ।
शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुमिच्छामि यादृशम्

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānasaṃyute |
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettumicchāmi yādṛśam

मांसशोणितसंघाते मेदः स्नाय्वस्थिसंचये ।
भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते

māṃsaśoṇitasaṃghāte medaḥ snāyvasthisaṃcaye |
bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate

यद्यजीवं शरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् ।
शारीरे मानसे दुःखे कस्तां वेदयते रुजम्

yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam |
śārīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam

शृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणोति तत् ।
महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat |
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ

सर्वं पश्यति यद्दृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा ।
मनसि व्याकुले तस्मिन्पश्यन्नपि न पश्यति

sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā |
manasi vyākule tasminpaśyannapi na paśyati

न पश्यति न चाघ्राति न शृणोति न भाषते ।
न च स्पर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः

na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate |
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ

हृष्यति क्रुध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः ।
इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाचमीरयते च कः

hṛṣyati krudhyate ko'tra śocatyudvijate ca kaḥ |
icchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ

न पञ्चसाधारणमत्र किंचि
च्छरीरमेकी वहतेऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति गन्धांश्च रसाञ्श्रुतीश्च
स्पर्शं च रूपं च गुणाश्च येऽन्ये

na pañcasādhāraṇamatra kiṃci
ccharīramekī vahate'ntarātmā |
sa vetti gandhāṃśca rasāñśrutīśca
sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāśca ye'nye

पञ्चात्मके पञ्चगुणप्रदर्शी
स सर्वगात्रानुगतोऽन्तरात्मा ।
स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र
तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देही

pañcātmake pañcaguṇapradarśī
sa sarvagātrānugato'ntarātmā |
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra
tadviprayogāttu na vetti dehī

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्मभावश्च पञ्चके ।
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं त्यक्त्वा न नश्यति

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pañcake |
tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā na naśyati

अम्मयं सर्वमेवेदमापो मूर्तिः शरीरिणाम् ।
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्व भूतेषु लोककृत्

ammayaṃ sarvamevedamāpo mūrtiḥ śarīriṇām |
tatrātmā mānaso brahmā sarva bhūteṣu lokakṛt

[आत्मा क्षेत्रज्ञ इत्युक्तः संयुक्तः प्राकृतैर्गुणैः ।
तैरेव तु विनिर्मुक्तः परमात्मेत्युदाहृतः ॥]

[ātmā kṣetrajña ityuktaḥ saṃyuktaḥ prākṛtairguṇaiḥ |
taireva tu vinirmuktaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ ||]

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकविपाचकम् ।
स तस्मिन्संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokavipācakam |
sa tasminsaṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् ।
तमो रजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमान्

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति
स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति
प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti
sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti
prāvartayadyo bhuvanāni sapta

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे
मिथ्यैतदाहुर्मुत इत्यबुद्धाः ।
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति
दशार्धतैवास्य शरीरभेदः

na jīvanāśo'sti hi dehabhede
mithyaitadāhurmuta ityabuddhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti
daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढश्चरति संवृतः ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ

तं पूर्वापररात्रेषु युञ्जानः सततं बुधः ।
लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानंमात्मनि

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ |
ladhvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānaṃmātmani

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्माऽत्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham |
prasannātmā'tmani sthitvā sukhamavyayamaśnute

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते ।
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चया

mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate |
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścayā