यदि प्राणयते वायुर्वायुरेव विचेष्टते ।
श्वसित्याभाषते चैव तस्माज्जीवो निरर्थकः
yadi prāṇayate vāyurvāyureva viceṣṭate |
śvasityābhāṣate caiva tasmājjīvo nirarthakaḥ
Shanti Parva
Chapter 184: Bharadvaja doubts a self apart from body
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुरशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
15 verses · 184 of 372
What happens in this chapter
Bharadvaja doubts a self apart from body
Bharadvaja presses an objection. If wind alone makes a creature breathe, move and speak, and fire digests its food, a separate jiva serves no purpose. At death no jiva is seen leaving; only breath departs and warmth fades. Water poured into a well or a lamp cast into fire is lost, and so would a jiva of wind and fire be. The body is a joining of five elements, and when one fails the whole falls apart. Then what does the jiva follow, know or hear? If giver, receiver and cow all perish here, whom will the gifted cow carry across? A felled tree does not regrow from its root; only its seeds sprout.
यदूष्मभाव आग्नेयो वह्निना पच्यते यदि ।
अग्निर्जरयते चैतत्तस्माज्जीवो निरर्थकः
yadūṣmabhāva āgneyo vahninā pacyate yadi |
agnirjarayate caitattasmājjīvo nirarthakaḥ
जन्तोः प्रमीयमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते ।
वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति
jantoḥ pramīyamāṇasya jīvo naivopalabhyate |
vāyureva jahātyenamūṣmabhāvaśca naśyati
यदि वायुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना ।
वायुमण्डलवद्दृश्येद्गच्छन्सह मरुद्गणैः
yadi vāyumayo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā |
vāyumaṇḍalavaddṛśyedgacchansaha marudgaṇaiḥ
श्लेष्मं वा यदि वा जीवः सह तेन प्रणश्यति ।
महार्णववियुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम्
śleṣmaṃ vā yadi vā jīvaḥ saha tena praṇaśyati |
mahārṇavaviyuktatvādanyatsalilabhājanam
यत्क्षिपेत्सलिलं कूपे प्रदीपं वा हुताशने ।
तन्नश्यत्युभयं तद्वज्जीवो वातानलात्मकः
yatkṣipetsalilaṃ kūpe pradīpaṃ vā hutāśane |
tannaśyatyubhayaṃ tadvajjīvo vātānalātmakaḥ
पञ्च साधारणो ह्यस्मिञ्शरीरे जीवितं कुतः ।
तेषामन्यतरत्यागाच्चतुर्णां नास्ति संग्रहः
pañca sādhāraṇo hyasmiñśarīre jīvitaṃ kutaḥ |
teṣāmanyataratyāgāccaturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ
नश्यन्त्यापो ह्यनाधाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् ।
नश्यते कोष्ठभेदात्खमग्निर्नश्यत्यभोजनात्
naśyantyāpo hyanādhārādvāyurucchvāsanigrahāt |
naśyate koṣṭhabhedātkhamagnirnaśyatyabhojanāt
व्याधिप्राणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते ।
पीडितेऽन्यतमे ह्येषां संघातो याति पञ्चताम्
vyādhiprāṇaparikleśairmedinī caiva śīryate |
pīḍite'nyatame hyeṣāṃ saṃghāto yāti pañcatām
तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति ।
किं वेदयति वा जीवः किं शृणोति ब्रवीति च
tasminpañcatvamāpanne jīvaḥ kimanudhāvati |
kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti ca
एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यति मामिति ।
यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति
eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati māmiti |
yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati
गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा ।
इहैव विलयं यान्ति कुतस्तेषां समागमः
gauśca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā |
ihaiva vilayaṃ yānti kutasteṣāṃ samāgamaḥ
विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्नात्पतितस्य च ।
अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः
vihagairupabhuktasya śailāgnātpatitasya ca |
agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ
छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति ।
बीजान्यस्य प्ररोहन्ति मृतः क्व पुनरेष्यति
chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati |
bījānyasya prarohanti mṛtaḥ kva punareṣyati
बीजमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते ।
मृतामृताः प्रणश्यन्ति बीजाद्वीजं प्रवर्तते
bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yadetatparivartate |
mṛtāmṛtāḥ praṇaśyanti bījādvījaṃ pravartate
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)