अध्याय 183: प्राणवायु और शरीर की अग्नि

पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः

pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet |
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ

वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली

vāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'nagha |
prāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī

श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने

śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayan |
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭane

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ |
mano buddhirahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः

evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate |
koṣṭhatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते

vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ |
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate |
udāna iti taṃ prāhuradhyātmakuśalā janāḥ

संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते

saṃdhiṣvapi ca sarveṣu sanniviṣṭastathā'nilaḥ |
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate

धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते

dhātuṣvagnistu vitataḥ samāno'gniḥ samīritaḥ |
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhate

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः

apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ |
samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ

आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्

āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasaṃjñitam |
srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām

प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्

prāṇānāṃ sannipātācca sannipātaḥ prajāyate |
ūṣmā sogniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate |
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः

pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ |
nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāśritāḥ

प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः

prasṛtā hṛdayātsarvāstiryagūrdhvamadhastathā |
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ

एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन्

eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam |
jitaklamāsanā dhīrā sūrdhanyātmānamādadhan

एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ।

evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām |
tasminyo'vasthito nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ |