पार्थिवं धातुमाश्रित्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः
pārthivaṃ dhātumāśritya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet |
avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ
Shanti Parva
Chapter 183: The vital airs and the bodily fire
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्र्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
17 verses · 183 of 372
What happens in this chapter
The vital airs and the bodily fire
Bharadvaja asks how fire dwells in a body of earth and how wind moves within it. Bhrigu explains the vital airs. Fire rests in the head and guards the body, and prana, moving there, sets it in motion; this is the eternal purusha with mind, intellect and ego. Apana, at the root of the bladder and anus, carries out waste. Udana works in effort and strength. Vyana pervades the joints. Samana spreads fire through the tissues, and between prana and apana that fire digests food. Ten channels, driven by the pranas, run out from the heart carrying the juice of food. This is also the path of yogis, who, steady in posture, hold the self in the head and reach the highest state.
भरद्वाज उवाच
भृगुरुवाच
वायोर्गतिमहं ब्रह्मन्कीर्तयिष्यामि तेऽनघ ।
प्राणिनामनिलो देहान्यथा चेष्टयते बली
vāyorgatimahaṃ brahmankīrtayiṣyāmi te'nagha |
prāṇināmanilo dehānyathā ceṣṭayate balī
श्रितो मूर्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टने
śrito mūrdhānamagnistu śarīraṃ paripālayan |
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭane
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयाश्च सः
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ |
mano buddhirahaṃkāro bhūtāni viṣayāśca saḥ
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
कोष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
evaṃ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate |
koṣṭhatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते
vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ |
vahanmūtraṃ purīṣaṃ cāpyapānaḥ parivartate
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मकुशला जनाः
prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate |
udāna iti taṃ prāhuradhyātmakuśalā janāḥ
संधिष्वपि च सर्वेषु सन्निविष्टस्तथाऽनिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
saṃdhiṣvapi ca sarveṣu sanniviṣṭastathā'nilaḥ |
śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate
धातुष्वग्निस्तु विततः समानोऽग्निः समीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्नवतिष्ठते
dhātuṣvagnistu vitataḥ samāno'gniḥ samīritaḥ |
rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayannavatiṣṭhate
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमाहितः ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः
apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamāhitaḥ |
samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ
आस्यं हि पायुसंयुक्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञितम् ।
स्रोतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्
āsyaṃ hi pāyusaṃyuktamante syādgudasaṃjñitam |
srotastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām
प्राणानां सन्निपाताच्च सन्निपातः प्रजायते ।
ऊष्मा सोग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम्
prāṇānāṃ sannipātācca sannipātaḥ prajāyate |
ūṣmā sogniriti jñeyo yo'nnaṃ pacati dehinām
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate |
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे प्राणाः समाश्रिताः
pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ |
nābhimadhye śarīrasya sarve prāṇāḥ samāśritāḥ
प्रसृता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः
prasṛtā hṛdayātsarvāstiryagūrdhvamadhastathā |
vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ
एष मार्गोऽथ योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् ।
जितक्लमासना धीरा सूर्धन्यात्मानमादधन्
eṣa mārgo'tha yogānāṃ yena gacchanti tatpadam |
jitaklamāsanā dhīrā sūrdhanyātmānamādadhan
एवं सर्वेषु विहितः प्राणापानेषु देहिनाम् ।
तस्मिन्योऽवस्थितो नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ।
evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām |
tasminyo'vasthito nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ |
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)