अध्याय 182: पंचमहाभूत, वृक्षों में भी

त एते धातवः पञ्च ब्रह्मा यानसृजत्पुरा ।
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञिताः

ta ete dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā |
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitāḥ

यदाऽसृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः ।
पञ्चानामेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते

yadā'sṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ |
pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate

अमितानां महाशब्दो भूतानां याति संभवम् ।
ततस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते

amitānāṃ mahāśabdo bhūtānāṃ yāti saṃbhavam |
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माऽग्निः सलिलं द्रवः ।
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmā'gniḥ salilaṃ dravaḥ |
pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam

इत्येतैः पञ्चभिर्भूतैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् ।
श्रोत्रं घ्राणं रमः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः

ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam |
śrotraṃ ghrāṇaṃ ramaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ

पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु यक्ताः स्थावरजङ्गमाः ।
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः

pañcabhiryadi bhūtaistu yaktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः ।
वृक्षा नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ |
vṛkṣā nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ

न शृणुन्ते न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः ।
न चस्पर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्चभौतिकाः

na śṛṇunte na paśyanti na gandharasavedinaḥ |
na casparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूतित्वादवायुतः ।
आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम्

adravatvādanagnitvādabhūtitvādavāyutaḥ |
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam

घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः ।
तेषां पुष्पफलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते

ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ |
teṣāṃ puṣpaphalavyaktirnityaṃ samupapadyate

ऊष्मतो म्लायते वर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च ।
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते

ūṣmato mlāyate varṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca |
mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate

वाय्वग्न्यशनिनिष्पेषैः फलं पुष्पं विशीर्यते ।
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः

vāyvagnyaśaniniṣpeṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate |
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ

वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश्चैव गच्छति ।
न ह्यदृष्टेश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः

vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati |
na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि ।
अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः

puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi |
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ

पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनां चापि दर्शनात् ।
व्याधिप्रतिक्रियत्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे

pādaiḥ salilapānācca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt |
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume

वक्रेणोत्पलनालेन यथोर्ध्वं जलमाददेत् ।
तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः

vakreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet |
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ

सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् ।
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते

sukhaduḥkhayośca grahaṇācchinnasya ca virohaṇāt |
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate

तेन तज्जलमादत्तं जरयत्यग्निमारुतौ ।
आहारपरिणामाच्च स्नेहो वृद्धिश्च जायते

tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau |
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate

जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः ।
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate

त्वक्च मांसं तथाऽस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् ।
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमयम्

tvakca māṃsaṃ tathā'sthīni majjā snāyuśca pañcamam |
ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmayam

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरूष्मा तथैव च ।
अग्निर्जरयते यच्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः

tejo hyagnistathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca |
agnirjarayate yacca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ

श्रोत्रं घ्राणं तथाऽऽस्यं च हृदयं कोष्ठमेव च ।
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathā''syaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca |
ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च ।
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā

प्राणात्प्राणयते प्राणी व्यानाद्व्यायच्छते तथा ।
गच्छत्यपाने वाक्चैव समानने समः स्थितः

prāṇātprāṇayate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāne vākcaiva samānane samaḥ sthitaḥ

उदानादुच्छ्वसिति च प्रतिभेदाच्च भाषते ।
इत्येते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम्

udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam

भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् ।
ज्योतेः पश्यति रूपाणि स्पर्शं वेत्ति च वायुतः ।
शब्दं शृणोति च तदैवाकाशात्तु शरीरवान्

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān |
jyoteḥ paśyati rūpāṇi sparśaṃ vetti ca vāyutaḥ |
śabdaṃ śṛṇoti ca tadaivākāśāttu śarīravān

गन्धः स्पर्शो रसो रूपं शब्दश्चात्र गुणाः स्मृताः ।
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्

gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaścātra guṇāḥ smṛtāḥ |
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च ।
निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ।
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca |
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca |
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ

ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां स्पर्शं वेत्ति च वायुना ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः

jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ

रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ।
रसो बहुविधः प्रोक्तः सूरिभिः प्रथितात्मभिः

rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu |
raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ

मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
एवं षङ्किधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः

madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā |
evaṃ ṣaṅkidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ।
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् ।
ह्रस्वो दीर्घस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान्

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate |
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam |
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तः पीतो नीलारुणस्तथा ।
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदुदारुणः ।
एवं द्वादशविस्तारो ज्योतीरूपगुणः स्मृतः

śuklaḥ kṛṣṇastathā raktaḥ pīto nīlāruṇastathā |
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ |
evaṃ dvādaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ

शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरित्युत ।
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः

śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurityuta |
vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च ।
तथा खरो मृदू रूक्षो लघुर्गुरुतरोऽपि च ।
एवं द्वादशधा स्पर्शो व्याव्यो गुण उच्यते

uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca |
tathā kharo mṛdū rūkṣo laghurgurutaro'pi ca |
evaṃ dvādaśadhā sparśo vyāvyo guṇa ucyate

तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ।
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम्

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam |
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam

षड्‌ज ऋषभगान्धारौ मध्यमो धैवतस्तथा ।
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान्

ṣaḍ‌ja ṛṣabhagāndhārau madhyamo dhaivatastathā |
pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān

एष सप्तविधः प्रोक्तः शब्द आकाशसंभवः ।
त्र्यैस्वर्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पटहादिषु

eṣa saptavidhaḥ proktaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ |
tryaisvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu

[मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च ।
यः कश्चिच्छ्रूयते शब्दः प्राणिनो प्राणिनोऽपि वा ।
एतेषामेव सर्वेषां विषये संप्रकीर्तितः

[mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca |
yaḥ kaścicchrūyate śabdaḥ prāṇino prāṇino'pi vā |
eteṣāmeva sarveṣāṃ viṣaye saṃprakīrtitaḥ

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः ।
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह ॥]

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ |
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha ||]

अव्याहतैश्चेतयने न वेत्ति विषमस्थितैः ।
आप्याय्यन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः

avyāhataiścetayane na vetti viṣamasthitaiḥ |
āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ

आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ।
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिता

āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu |
mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitā