अध्याय 181: जल, वायु, अग्नि और पृथ्वी की उत्पत्ति

मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा कथं स ससृजे प्रजाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन पृच्छतः

merumadhye sthito brahmā kathaṃ sa sasṛje prajāḥ |
etanme sarvamācakṣva yāthātathyena pṛcchataḥ

प्रजाविसर्गं पूर्वं स मानसो मनसाऽसृजत् ।
संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्

prajāvisargaṃ pūrvaṃ sa mānaso manasā'sṛjat |
saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam

यत्प्राणः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः ।
परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम्

yatprāṇaḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ |
parityaktāśca naśyanti tenedaṃ sarvamāvṛtam

पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे ।
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे हि ताः

pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare |
sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastambhire hi tāḥ

कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।
कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्

kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau |
kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān

ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे ।
लोकसंभवसन्देहः समुत्पन्नो महात्मनाम्

brahmakalpe purā brahmanbrahmarṣīṇāṃ samāgame |
lokasaṃbhavasandehaḥ samutpanno mahātmanām

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।
त्यक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः

te'tiṣṭhandhyānamālambya maunamāsthāya niścalāḥ |
tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।
दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्

teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat |
divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt

पुराऽस्तमितनिःशब्दमाकाशमचलोपमम् ।
नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ

purā'stamitaniḥśabdamākāśamacalopamam |
naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः ।
तस्माच्च सलिलोत्पीडात्समजायत मारुतः

tataḥ salilamutpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ |
tasmācca salilotpīḍātsamajāyata mārutaḥ

यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिह लक्ष्यते ।
तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः

yathā bhājanamacchidraṃ niḥśabdamiha lakṣyate |
taccāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute'nilaḥ

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोन्ते निरन्तरे ।
भित्त्वाऽर्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्

tathā salilasaṃruddhe nabhasonte nirantare |
bhittvā'rṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān

स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः ।
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति

sa eṣa carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ |
ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।
प्रादुर्बभूवोर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं नभः

tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ |
prādurbabhūvordhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ nabhaḥ

अग्निः पवनसंयुक्तः स्वात्समुत्क्षिपते जलम् ।
सोऽग्निमारुतसंयोगाद्धनत्वमुपपद्यते

agniḥ pavanasaṃyuktaḥ svātsamutkṣipate jalam |
so'gnimārutasaṃyogāddhanatvamupapadyate

तस्याकाशान्निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः ।
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति

tasyākāśānnipatitaḥ snehastiṣṭhati yo'paraḥ |
sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।
भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते

rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā |
bhūmiryoniriha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate