अध्याय 180: भृगु द्वारा भरद्वाज को सृष्टि का वर्णन

कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च किमभ्येति तन्मे ब्रूहि पितामह

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
pralaye ca kimabhyeti tanme brūhi pitāmaha

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः

sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ |
sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शोचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम्

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ |
śocāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु नो भवान्

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ |
asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भृगुणाऽभिहितं श्रेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhṛguṇā'bhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानमिवौजसा ।
भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत

kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānamivaujasā |
bhṛguṃ maharṣimāsīnaṃ bharadvājo'nvapṛcchata

ससागरः सगगनः शशैलः सवलाहकः ।
सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः

sasāgaraḥ sagaganaḥ śaśailaḥ savalāhakaḥ |
sabhūmiḥ sāgnipavano loko'yaṃ kena nirmitaḥ

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः ।
शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मावथो कथम् ।

kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ |
śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāvatho katham |

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः ।
परलोकमिमं चापि सर्वं शंसितृमर्हसि

kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ |
paralokamimaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsitṛmarhasi

एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ।
ब्रह्मर्पिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत्

evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam |
brahmarpirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato'bravīt

नारायणो जगन्मूर्तिरन्तरात्मा सनातनः ।
कूटस्थोऽक्षर अव्यक्तो निर्लेपो व्यापकः प्रभुः

nārāyaṇo jaganmūrtirantarātmā sanātanaḥ |
kūṭastho'kṣara avyakto nirlepo vyāpakaḥ prabhuḥ

प्रकृतेः परतो नित्यमिन्द्रियैरप्यगोतरः ।
स सिसृक्षुः सहस्रांशादसृजत्पुरुषं प्रभुः

prakṛteḥ parato nityamindriyairapyagotaraḥ |
sa sisṛkṣuḥ sahasrāṃśādasṛjatpuruṣaṃ prabhuḥ

मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ।
अनादिनिधनो देवस्तथाऽभेद्योऽदजरामरः

mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto vai maharṣibhiḥ |
anādinidhano devastathā'bhedyo'dajarāmaraḥ

अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ।
यतः सृष्टानि भूतानि तिष्ठन्ति च म्रियन्ति च

avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato'thākṣayo'vyayaḥ |
yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni tiṣṭhanti ca mriyanti ca

सोऽसृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः ।
महान्ससर्जाहंकारं स चापि भगवानथ ।
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः

so'sṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ |
mahānsasarjāhaṃkāraṃ sa cāpi bhagavānatha |
ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ

आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ।
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही

ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau |
agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī

ततस्ते गेमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ।
तस्मात्पद्मात्समभवद्ब्रह्मा वेदमयो निधिः

tataste gemayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā |
tasmātpadmātsamabhavadbrahmā vedamayo nidhiḥ

अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ।
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्चधातवः

ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt |
brahmā vai sa mahātejā ya ete pañcadhātavaḥ

शैलास्तस्यास्थिसंज्ञास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ।
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा

śailāstasyāsthisaṃjñāstu medo māṃsaṃ ca medinī |
samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā

पवनश्चैव निःश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः सिराः ।
दिवाकरश्च सोमश्च नयने तस्य विश्रुते

pavanaścaiva niḥśvāsastejo'gnirnimnagāḥ sirāḥ |
divākaraśca somaśca nayane tasya viśrute

नभश्चोर्ध्वं शिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ।
दुर्विज्ञेयो ह्यनन्तात्मा सिद्धैरपि न संशयः

nabhaścordhvaṃ śirastasya kṣitiḥ pādau bhujau diśaḥ |
durvijñeyo hyanantātmā siddhairapi na saṃśayaḥ

स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ।
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्माभः

sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ |
sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo'kṛtātmābhaḥ

अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतोद्भवाय वै ।
यतः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया

ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtodbhavāya vai |
yataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo'haṃ yadiha tvayā

गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च ।
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि मेऽर्थितः

gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca |
kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi me'rthitaḥ

अनन्तमेतदाकाशं सिद्धचारणसेवितम् ।
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तो नाधिगम्यते

anantametadākāśaṃ siddhacāraṇasevitam |
ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः ।
तत्र देवाः स्वयं दीप्ताः सूर्यभासोऽग्निवर्चसः

ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na dṛśyataḥ |
tatra devāḥ svayaṃ dīptāḥ sūryabhāso'gnivarcasaḥ

ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः ।
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति वै विद्धि मानद

te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ |
durgamatvādanantatvāditi vai viddhi mānada

उपर्युपरि तैर्देवैः प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः ।
निरुद्धमेतदाकाशमप्रमेयं सुरैरपि

uparyupari tairdevaiḥ prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ |
niruddhametadākāśamaprameyaṃ surairapi

पृथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् ।
तप्नसोऽन्ते जलं प्राहुर्जलस्यान्तेऽग्निरेव च

pṛthivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam |
tapnaso'nte jalaṃ prāhurjalasyānte'gnireva ca

रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः ।
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्

rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ |
tadante punarākāśamākāśānte punarjalam

एवमन्तं हि नभसः प्रमाणं सलिलस्य च ।
अग्निमारुतयोश्चैव दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि

evamantaṃ hi nabhasaḥ pramāṇaṃ salilasya ca |
agnimārutayoścaiva durjñeyaṃ daivatairapi

अग्निमारुततोयानां वर्णाः क्षितितलस्य च ।
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्तेऽतत्वदर्शनात्

agnimārutatoyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca |
ākāśasadṛśā hyete bhidyante'tatvadarśanāt

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च ।
त्रैलोक्यसागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा

paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca |
trailokyasāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā

अदृश्यत्वादगम्यत्वात्कः प्रमाणमुदाहरेत् ।
सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः ।
तदा गौणमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम्

adṛśyatvādagamyatvātkaḥ pramāṇamudāharet |
siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ |
tadā gauṇamanantasya nāmānanteti viśrutam

नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ।
यदा तु र्दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्धते पुनः ।
कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्तो योपि स्यात्तद्विधोऽपरः

nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ |
yadā tu rdivyaṃ yadrūpaṃ hrasate vardhate punaḥ |
ko'nyastadvedituṃ śakto yopi syāttadvidho'paraḥ

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः ।
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः

tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ |
brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ

पुष्कराद्यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् ।
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे

puṣkarādyadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram |
brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me

मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता ।
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते

mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā |
tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate

कर्णिकां तस्य पद्मस्य मेरुर्गगमुच्छ्रितः ।
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजते जगतः प्रभुः ।
मानसांश्च तथा देवान्भूतानि विविधानि च

karṇikāṃ tasya padmasya merurgagamucchritaḥ |
tasya madhye sthito lokānsṛjate jagataḥ prabhuḥ |
mānasāṃśca tathā devānbhūtāni vividhāni ca