मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा कथं स ससृजे प्रजाः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन पृच्छतः
merumadhye sthito brahmā kathaṃ sa sasṛje prajāḥ |
etanme sarvamācakṣva yāthātathyena pṛcchataḥ
Shanti Parva
Chapter 181: How water, wind, fire and earth arose
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
17 verses · 181 of 372
What happens in this chapter
How water, wind, fire and earth arose
Bharadvaja asks how Brahma, seated on Meru, brought forth beings. Bhrigu says Manasa created by thought, and first made water, the life of all beings, of which earth, mountains and clouds are formed. Asked how the elements arose, he tells how in an earlier Brahma-kalpa the brahmarshis sat a hundred divine years in silent meditation, living on air, until a divine voice answered them. Space was still and soundless, without sun, moon or wind. Water arose like a second darkness; pressed by it, wind burst up roaring, as air sounds in a filling vessel. From the friction of wind and water fire blazed and thickened the waters, and what settled became earth, the womb of all beings.
भरद्वाज उवाच
भृगुरुवाच
प्रजाविसर्गं पूर्वं स मानसो मनसाऽसृजत् ।
संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्
prajāvisargaṃ pūrvaṃ sa mānaso manasā'sṛjat |
saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam
यत्प्राणः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च प्रजाः ।
परित्यक्ताश्च नश्यन्ति तेनेदं सर्वमावृतम्
yatprāṇaḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ |
parityaktāśca naśyanti tenedaṃ sarvamāvṛtam
पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे ।
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तम्भिरे हि ताः
pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare |
sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastambhire hi tāḥ
भरद्वाज उवाच
कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ ।
कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्
kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau |
kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān
भृगुरुवाच
ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन्ब्रह्मर्षीणां समागमे ।
लोकसंभवसन्देहः समुत्पन्नो महात्मनाम्
brahmakalpe purā brahmanbrahmarṣīṇāṃ samāgame |
lokasaṃbhavasandehaḥ samutpanno mahātmanām
तेऽतिष्ठन्ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः ।
त्यक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं द्विजाः
te'tiṣṭhandhyānamālambya maunamāsthāya niścalāḥ |
tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ
तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् ।
दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्
teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat |
divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt
पुराऽस्तमितनिःशब्दमाकाशमचलोपमम् ।
नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ
purā'stamitaniḥśabdamākāśamacalopamam |
naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau
ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीवापरं तमः ।
तस्माच्च सलिलोत्पीडात्समजायत मारुतः
tataḥ salilamutpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ |
tasmācca salilotpīḍātsamajāyata mārutaḥ
यथा भाजनमच्छिद्रं निःशब्दमिह लक्ष्यते ।
तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः
yathā bhājanamacchidraṃ niḥśabdamiha lakṣyate |
taccāmbhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute'nilaḥ
तथा सलिलसंरुद्धे नभसोन्ते निरन्तरे ।
भित्त्वाऽर्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्
tathā salilasaṃruddhe nabhasonte nirantare |
bhittvā'rṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān
स एष चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः ।
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति
sa eṣa carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ |
ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati
तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः ।
प्रादुर्बभूवोर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं नभः
tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ |
prādurbabhūvordhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ nabhaḥ
अग्निः पवनसंयुक्तः स्वात्समुत्क्षिपते जलम् ।
सोऽग्निमारुतसंयोगाद्धनत्वमुपपद्यते
agniḥ pavanasaṃyuktaḥ svātsamutkṣipate jalam |
so'gnimārutasaṃyogāddhanatvamupapadyate
तस्याकाशान्निपतितः स्नेहस्तिष्ठति योऽपरः ।
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति
tasyākāśānnipatitaḥ snehastiṣṭhati yo'paraḥ |
sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati
रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा ।
भूमिर्योनिरिह ज्ञेया यस्यां सर्वं प्रसूयते
rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā |
bhūmiryoniriha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)