अध्याय 172: राजधर्मा का पुनर्जीवन

विद्वान्संस्कारयामास पार्थिवो राजधर्मणः ।
गन्धैर्बहुभिरव्यग्रो दाहयामास पूजितम्

vidvānsaṃskārayāmāsa pārthivo rājadharmaṇaḥ |
gandhairbahubhiravyagro dāhayāmāsa pūjitam

तस्य देवस्य वचनादिन्द्रस्य बकराडिह ।
तेनैवामृतसिक्ताश्च पुनः संजीवितो बकः

tasya devasya vacanādindrasya bakarāḍiha |
tenaivāmṛtasiktāśca punaḥ saṃjīvito bakaḥ

राजधर्माऽपि तं प्राह सहस्राक्षमरिंदमम् ।
गौतमो ब्राह्मणः क्वाऽसौ मुच्यतां मत्प्रियः सखा

rājadharmā'pi taṃ prāha sahasrākṣamariṃdamam |
gautamo brāhmaṇaḥ kvā'sau mucyatāṃ matpriyaḥ sakhā

तस्य वाक्यं समाज्ञाय कौशिकः सुरसत्तमः ।
गौतमं ह्यभ्यनुज्ञाप्य प्रीतोऽथ गमनोत्सुकः

tasya vākyaṃ samājñāya kauśikaḥ surasattamaḥ |
gautamaṃ hyabhyanujñāpya prīto'tha gamanotsukaḥ

प्रतीतः स गतः सौम्यो राजधर्मा स्वमालयम् ।
नृशंसो गौतमो मुक्तो मित्रध्रुक्पुरुषाधमः

pratītaḥ sa gataḥ saumyo rājadharmā svamālayam |
nṛśaṃso gautamo mukto mitradhrukpuruṣādhamaḥ

सभाण्डोपस्करो यातः स तदा शबरालयम् ।
तत्रासौ शबरी देहे प्रसूतो निरयोपमे

sabhāṇḍopaskaro yātaḥ sa tadā śabarālayam |
tatrāsau śabarī dehe prasūto nirayopame

एष शापो महांस्तत्र मुक्तः सुरगणैस्तदा

eṣa śāpo mahāṃstatra muktaḥ suragaṇaistadā

दग्धे राक्षसराजेन खगराजे प्रतापिना ।
चितायाः पार्श्वतो दोग्ध्री सुरभिर्जीवयच्च तम्

dagdhe rākṣasarājena khagarāje pratāpinā |
citāyāḥ pārśvato dogdhrī surabhirjīvayacca tam

तस्या वक्राच्च्युतः फेनो दुग्धमात्रस्तदाऽनघ ।
समीरणाहृतो यातश्चितां तां राजधर्मणः

tasyā vakrāccyutaḥ pheno dugdhamātrastadā'nagha |
samīraṇāhṛto yātaścitāṃ tāṃ rājadharmaṇaḥ

देवराजस्ततः प्राप्तो विरूपाक्षपुरं तदा ।
विरूपाक्षोऽपि तं शक्रमयाचत पुनः पुनः ।
काश्यपश्य सुतो देव भ्राता मे जीवतामिति

devarājastataḥ prāpto virūpākṣapuraṃ tadā |
virūpākṣo'pi taṃ śakramayācata punaḥ punaḥ |
kāśyapaśya suto deva bhrātā me jīvatāmiti

विरूपाक्षमुवाचेदमीश्वरः पाकशासनः ।
ब्रह्मणा व्याहृतो रोषाद्राजधर्मा कदाचन

virūpākṣamuvācedamīśvaraḥ pākaśāsanaḥ |
brahmaṇā vyāhṛto roṣādrājadharmā kadācana

यस्मात्त्वं नागतो द्रष्टुं मम नित्यमिमां सभाम् ।
तस्माद्बको भवान्भावी धर्मशीलः परात्मवित्

yasmāttvaṃ nāgato draṣṭuṃ mama nityamimāṃ sabhām |
tasmādbako bhavānbhāvī dharmaśīlaḥ parātmavit

आगमिष्यति ते वासं कदाचित्पापकर्मकृत् ।
शबरावासगो विप्रः कृतघ्नो वृषलीपतिः

āgamiṣyati te vāsaṃ kadācitpāpakarmakṛt |
śabarāvāsago vipraḥ kṛtaghno vṛṣalīpatiḥ

यदा निहन्ता मोक्षस्ते तदा भावीत्युवाच तम् ।
तस्मादेष गतो लोकं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

yadā nihantā mokṣaste tadā bhāvītyuvāca tam |
tasmādeṣa gato lokaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

स चापि निरयं प्राप्तो दुष्कृतिः कुलपांसनः

sa cāpi nirayaṃ prāpto duṣkṛtiḥ kulapāṃsanaḥ

एतच्छ्रुत्वा सभामध्ये तद्वाक्यं नारदेरितम् ।
मयाऽपि तव राजेन्द्र यथावदनुवर्णितम्

etacchrutvā sabhāmadhye tadvākyaṃ nāraderitam |
mayā'pi tava rājendra yathāvadanuvarṇitam

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भ्रष्टव्रते तथा ।
निष्कृतिर्विहिता राजन्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmaghne ca surāpe ca core bhraṣṭavrate tathā |
niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् ।
अश्रद्धेयः कृतघ्नो हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham |
aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

मित्रद्रोहो न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः ।
मित्रध्रुङ्गिरयं घोरं नरकं प्रतिपद्यते

mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ |
mitradhruṅgirayaṃ ghoraṃ narakaṃ pratipadyate

कृतज्ञमनसा भाव्यं मित्रभावेन चानघ ।
मित्रात्प्रभवते सर्वं मित्रं धन्यतरं स्मृतम्

kṛtajñamanasā bhāvyaṃ mitrabhāvena cānagha |
mitrātprabhavate sarvaṃ mitraṃ dhanyataraṃ smṛtam

अर्थाद्वा मित्रलाभाद्वा मित्रलाभो विशिष्यते ।
सुलभा मित्रतोऽर्थास्तु मित्रेण यतितुं क्षमम्

arthādvā mitralābhādvā mitralābho viśiṣyate |
sulabhā mitrato'rthāstu mitreṇa yatituṃ kṣamam

मित्रं चाभिमतं स्निग्धं फलं चापि सतां फलम् ।
सत्कारैः स्वजनोपेतः पूजयेत विचक्षणः

mitraṃ cābhimataṃ snigdhaṃ phalaṃ cāpi satāṃ phalam |
satkāraiḥ svajanopetaḥ pūjayeta vicakṣaṇaḥ

परित्याज्यो बुधैः पापः कदर्यः कुलपांसनः ।
मित्रद्रोही कुलाङ्गारः पापकर्मा कुलाधमः

parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kadaryaḥ kulapāṃsanaḥ |
mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā kulādhamaḥ

एषा सज्जनसांनिध्ये प्रज्ञा प्रोक्ता मयाऽनघ ।
मित्रदुहि कृतघ्ने च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

eṣā sajjanasāṃnidhye prajñā proktā mayā'nagha |
mitraduhi kṛtaghne ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं भीष्मेणोक्तं महात्मना ।
युधिष्ठिरः प्रीतमना बभूव जनमेजय

etacchrutvā tato vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā |
yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya