अध्याय 171: बकराज की हत्या और कृतघ्न का दण्ड

अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः ।
तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत्

atha tatra mahārciṣmānanalo vātasārathiḥ |
tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto'bhavat

स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट् तदा ।
कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरजागरीत्

sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā |
kṛtaghnastu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsurajāgarīt

ततोऽलातेन दीप्तेन स सुप्तं निजघान तम् ।
निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान्

tato'lātena dīptena sa suptaṃ nijaghāna tam |
nihatya ca mudā yuktaḥ so'nubandhaṃ na dṛṣṭavān

स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाऽग्नावपचत्तदा ।
तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः

sa taṃ vipakṣaromāṇaṃ kṛtvā'gnāvapacattadā |
taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ

ततो दाक्षायणीपुत्रं नागतं तं तु भारत ।
विरूपाक्षश्चिन्तयन्वै हृदयेन विदूयता

tato dākṣāyaṇīputraṃ nāgataṃ taṃ tu bhārata |
virūpākṣaścintayanvai hṛdayena vidūyatā

ततोऽन्यस्मिन्गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत्सुतम् ।
न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम् ।

tato'nyasmingate cāhni virūpākṣo'bravītsutam |
na prekṣe rājadharmāṇamadya putra khagottamam |

स पूर्वसन्ध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा ।
मां चादृष्ट्वा कदाचित्स न गच्छति गृहं खगः

sa pūrvasandhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā |
māṃ cādṛṣṭvā kadācitsa na gacchati gṛhaṃ khagaḥ

द्विरात्रमुभयोः सन्ध्योर्नाभ्यगच्छन्ममालयम् ।
तस्मान्न शुद्ध्यते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत्

dvirātramubhayoḥ sandhyornābhyagacchanmamālayam |
tasmānna śuddhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt

स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः ।
स गतस्तत्र मे शङ्का हन्यात्तं स द्विजाधमः

svādhyāyena viyukto hi brahmavarcasavarjitaḥ |
sa gatastatra me śaṅkā hanyāttaṃ sa dvijādhamaḥ

दुराचारः स दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया ।
निष्कृपो दारुणाकारो दुष्टो दस्युरिवाधमः ।
गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम

durācāraḥ sa durbuddhiriṅgitairlakṣito mayā |
niṣkṛpo dāruṇākāro duṣṭo dasyurivādhamaḥ |
gautamaḥ sa gatastatra tenodvignaṃ mano mama

पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् ।
ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति वा चिरम्

putra śīghramito gatvā rājadharmaniveśanam |
jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati vā ciram

स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ ।
* न्यग्रोधे राजधर्माणमपश्यन्निहतं ततः

sa evamuktastvarito rakṣobhiḥ sahito yayau |
* nyagrodhe rājadharmāṇamapaśyannihataṃ tataḥ

रुदित्वा बहुशस्तस्मै विलप्य च स राक्षसः ।
गतो रोषसमाविष्टो गौतमग्रहणाय वै

ruditvā bahuśastasmai vilapya ca sa rākṣasaḥ |
gato roṣasamāviṣṭo gautamagrahaṇāya vai

गृहीतो गौतमः पापो रक्षोभिः क्रोधमूर्च्छितैः ।
राजधर्मशरीरस्य कङ्कालश्चाप्यथो धृतः

gṛhīto gautamaḥ pāpo rakṣobhiḥ krodhamūrcchitaiḥ |
rājadharmaśarīrasya kaṅkālaścāpyatho dhṛtaḥ

मनुव्रजं तु नगरं यातुधानास्ततो गताः ।
क्रोधरक्तेक्षणा घोरा गौतमस्य वधे धृताः

manuvrajaṃ tu nagaraṃ yātudhānāstato gatāḥ |
krodharaktekṣaṇā ghorā gautamasya vadhe dhṛtāḥ

पार्थिवस्वाग्रतो न्यस्तः कङ्कालो राजधर्मणः ।
तं दृष्ट्वा विमना राजा सामात्यः सगणोऽभवत्

pārthivasvāgrato nyastaḥ kaṅkālo rājadharmaṇaḥ |
taṃ dṛṣṭvā vimanā rājā sāmātyaḥ sagaṇo'bhavat

आर्तरावो महानासीद्गृहे तस्य महात्मनः ।
समुत्थितः स्रीसङ्घस्य निहते काश्यपात्मजे

ārtarāvo mahānāsīdgṛhe tasya mahātmanaḥ |
samutthitaḥ srīsaṅghasya nihate kāśyapātmaje

राजा चैवाब्रवीत्पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति

rājā caivābravītputraṃ pāpo'yaṃ vadhyatāmiti

अस्य मांसं वयं सर्वे खादिष्यामः समागताः ।
पापकृत्पापकर्मा च पापात्मा पापमास्थितः ।
हन्तव्य एव पापात्मा कृतघ्नो नात्र संशयः

asya māṃsaṃ vayaṃ sarve khādiṣyāmaḥ samāgatāḥ |
pāpakṛtpāpakarmā ca pāpātmā pāpamāsthitaḥ |
hantavya eva pāpātmā kṛtaghno nātra saṃśayaḥ

कृतघ्नं पापकर्माणां न भक्षयितुमुत्सहे ।
दासेभ्यो दीयतामेप मित्रध्रुक्पुरुपाधमः

kṛtaghnaṃ pāpakarmāṇāṃ na bhakṣayitumutsahe |
dāsebhyo dīyatāmepa mitradhrukpurupādhamaḥ

दासाः सर्वे समाहूता यातुधानास्तथा परे ।
नेच्छन्ति स्म कृतघ्नं तं खादितुं पुरुषोत्तम

dāsāḥ sarve samāhūtā yātudhānāstathā pare |
necchanti sma kṛtaghnaṃ taṃ khādituṃ puruṣottama

शिरोभिश्चागता भूमिं महाराज ततो बलात् ।
मानार्थं जातु निर्बन्धं किल्विषं दातुमर्हसि

śirobhiścāgatā bhūmiṃ mahārāja tato balāt |
mānārthaṃ jātu nirbandhaṃ kilviṣaṃ dātumarhasi

यातुधाना नृपेणोक्ताः पापकर्मा विशस्यताम् ।
दह्यतां त्यज्यतां वाऽयं दर्शनादपनीयताम्

yātudhānā nṛpeṇoktāḥ pāpakarmā viśasyatām |
dahyatāṃ tyajyatāṃ vā'yaṃ darśanādapanīyatām

ततस्ते रुपिता दासाः शूलपट्टसपाणयः ।
खण्डशो विकृतं हत्वा क्रव्याद्भ्यो ह्यददुस्तदा

tataste rupitā dāsāḥ śūlapaṭṭasapāṇayaḥ |
khaṇḍaśo vikṛtaṃ hatvā kravyādbhyo hyadadustadā

क्रव्यादास्त्वपि राजेन्द्र नेच्छन्ति पिशिताशनाः ।
मृतानपि हि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते

kravyādāstvapi rājendra necchanti piśitāśanāḥ |
mṛtānapi hi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate

ब्रह्मस्वहरणे चोरे ब्रह्मघ्ने गुरुतल्पगे ।
निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

brahmasvaharaṇe core brahmaghne gurutalpage |
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

मित्रद्रुहं कृतघ्नं च नृशंसं च नराधमम् ।
क्रव्यादाः किमयश्चैव नोपभुञ्जन्ति वै सदा

mitradruhaṃ kṛtaghnaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca narādhamam |
kravyādāḥ kimayaścaiva nopabhuñjanti vai sadā