अध्याय 173: सेनजित् को सान्त्वना और पिंगला का गीत

धर्माः पितामहेनोक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः ।
धर्ममाश्रमिणां श्रेष्ठं वक्तुमर्हसि सत्तम

dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ |
dharmamāśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktumarhasi sattama

सर्वत्र विहितो धर्मः स्वर्ग्यः सत्यफलोदयः ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला क्रिया

sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalodayaḥ |
bahudvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā

यस्मिन्यस्मिंस्तु विषये योयो याति विनिश्चयम् ।
स तमेवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम्

yasminyasmiṃstu viṣaye yoyo yāti viniścayam |
sa tamevābhijānāti nānyaṃ bharatasattam

यथायथा च पर्येति लोकतन्त्रमसारवत् ।
तथातथा विरागोऽत्र जायते नात्र संशयः

yathāyathā ca paryeti lokatantramasāravat |
tathātathā virāgo'tra jāyate nātra saṃśayaḥ

एवं व्यवसिते लोके बहुदोषे युधिष्ठिर ।
आत्ममोक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान्नरः

evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira |
ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimānnaraḥ

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
यया बुद्ध्या नुदेच्छोक तन्मे ब्रूहि पितामह

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
yayā buddhyā nudecchoka tanme brūhi pitāmaha

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते ।
अहोदुःखमिति ध्यायञ्शोकस्यापचितिं चरेत्

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte |
ahoduḥkhamiti dhyāyañśokasyāpacitiṃ caret

अत्राप्युदाहरन्तीममिहासं पुरातनम् ।
यथा सेनजितं विप्रः कश्चिदेत्याब्रवीत्सुहृत्

atrāpyudāharantīmamihāsaṃ purātanam |
yathā senajitaṃ vipraḥ kaścidetyābravītsuhṛt

पुत्रशोकाभिसंतप्तं राजानं शोकविह्वलम् ।
विषण्णमनसं दृष्ट्वा विप्रो वचनमब्रवीत्

putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam |
viṣaṇṇamanasaṃ dṛṣṭvā vipro vacanamabravīt

किंनु मुह्यसि मूढस्त्वं शोच्यः किमनु शोचसि ।
यदा त्वामपि शोचंतः शोच्या यास्यन्ति तां गातिम्

kiṃnu muhyasi mūḍhastvaṃ śocyaḥ kimanu śocasi |
yadā tvāmapi śocaṃtaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gātim

त्वं चैवाहं च ये चान्ये त्वां राजन्पर्युपासते ।
सर्वे तत्र गमिष्यामो यत एवागता वयम्

tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājanparyupāsate |
sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam

का बुद्धिः किं तपो विप्र कः समाधिस्तपोधन ।
किं ज्ञानं किं श्रुतं वा ते यत्प्राप्य न विषीदसि

kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhistapodhana |
kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yatprāpya na viṣīdasi

हृष्यन्तमवसीदन्तं सुखदुःखविपर्यये ।
आत्मानमनुशोचामि यो ममैष हृदि स्थितः

hṛṣyantamavasīdantaṃ sukhaduḥkhaviparyaye |
ātmānamanuśocāmi yo mamaiṣa hṛdi sthitaḥ

पश्य भूतानि दुःखेन व्यतिषिक्तानि सर्वशः ।
उत्तमाधममध्यानि तेषु तेष्विह कर्मसु

paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣiktāni sarvaśaḥ |
uttamādhamamadhyāni teṣu teṣviha karmasu

आत्माऽपि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ।
यथा मम तथाऽन्येषामिति मत्वा न मे व्यथा ।
एतां बुद्धिमहं प्राप्य न प्रहृष्ये न च व्यथे

ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama |
yathā mama tathā'nyeṣāmiti matvā na me vyathā |
etāṃ buddhimahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau |
sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ

एवं पुत्राश्च पौत्राश्च ज्ञातयो बान्धवास्तथा ।
तेषु स्नेहो न कर्तव्यो विप्रयोगो ध्रुवो हि तैः

evaṃ putrāśca pautrāśca jñātayo bāndhavāstathā |
teṣu sneho na kartavyo viprayogo dhruvo hi taiḥ

अदर्शनादापतितः पुनश्चादर्शनं गतः ।
न त्वाऽसौ वेद न त्वंतं कस्मात्त्वमनुशोचसि

adarśanādāpatitaḥ punaścādarśanaṃ gataḥ |
na tvā'sau veda na tvaṃtaṃ kasmāttvamanuśocasi

सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम् ।
सुखात्संजायते दुःखं दुःखात्संजायते सुखम्

sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham |
sukhātsaṃjāyate duḥkhaṃ duḥkhātsaṃjāyate sukham

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखे मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्ततः

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
sukhaduḥkhe manuṣyāṇāṃ cakravatparivartataḥ

सुखात्त्वं दुःखमापन्नः पुनरापत्स्यसे सुखम् ।
न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्

sukhāttvaṃ duḥkhamāpannaḥ punarāpatsyase sukham |
na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham

[शरीरमेवायतनं सुखस्य
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम् ।
यद्यच्छरीरेण करोति कर्म
तेनैव देही समुपाश्नुते तत्

[śarīramevāyatanaṃ sukhasya
duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram |
yadyaccharīreṇa karoti karma
tenaiva dehī samupāśnute tat

जीवितं च शरीरेण तेनैव सह जायते ।
उभे सह विवर्तेते उभे सह विनश्यतः

jīvitaṃ ca śarīreṇa tenaiva saha jāyate |
ubhe saha vivartete ubhe saha vinaśyataḥ

स्नेहपाशैर्बहुविधैराविष्टविषया जनाः ।
अकृतार्थाश्च सीदन्ते जलैः सैकतसेतवः

snehapāśairbahuvidhairāviṣṭaviṣayā janāḥ |
akṛtārthāśca sīdante jalaiḥ saikatasetavaḥ

स्नेहेन तैलवत्सर्वं सर्गचक्रे निपीड्यते ।
तिलपीडैरिवाक्रम्य क्लेशैरज्ञानसंभवैः

snehena tailavatsarvaṃ sargacakre nipīḍyate |
tilapīḍairivākramya kleśairajñānasaṃbhavaiḥ

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः ।
एकः क्लेशानवाप्नोति परत्रेह च मानवः

saṃcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ |
ekaḥ kleśānavāpnoti paratreha ca mānavaḥ

पुत्रदारकुटुम्बेषु प्रसक्ताः सर्वमानवाः ।
शोकपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव

putradārakuṭumbeṣu prasaktāḥ sarvamānavāḥ |
śokapaṅkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva

पुत्रनाशे वित्तनाशे ज्ञातिसंबन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं दावाग्निप्रतिमं विभो ।
दैवायत्तमिदं सर्वं सुखदुःखे भवाभवौ

putranāśe vittanāśe jñātisaṃbandhināmapi |
prāpyate sumahadduḥkhaṃ dāvāgnipratimaṃ vibho |
daivāyattamidaṃ sarvaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau

असुहृत्ससुहृच्चापि सशत्रुर्मित्रवानपि ।
सप्रज्ञः प्रज्ञया हीनो दैवेन लभते सुखम् ॥]

asuhṛtsasuhṛccāpi saśatrurmitravānapi |
saprajñaḥ prajñayā hīno daivena labhate sukham ||]

नालं सुखाय सुहृदो नालं दुःखाय दुर्हृदः ।
न च प्रज्ञाऽलमर्थानां न सुखानामलं धनम्

nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ |
na ca prajñā'lamarthānāṃ na sukhānāmalaṃ dhanam

न बुद्धिर्धनलाभाय न मौढ्यमसमृद्ध्ये ।
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः

na buddhirdhanalābhāya na mauḍhyamasamṛddhye |
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

बुद्धिमन्तं च शूरं च मूढं भीरुं जडं कविम् ।
दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम्

buddhimantaṃ ca śūraṃ ca mūḍhaṃ bhīruṃ jaḍaṃ kavim |
durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham

धेनुर्वत्सस्य गोपस्य स्वामिनस्तस्करस्य च ।
पयः पिबति यस्तस्या धेनुस्तस्येति निश्चयः

dhenurvatsasya gopasya svāminastaskarasya ca |
payaḥ pibati yastasyā dhenustasyeti niścayaḥ

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः ।
ते नराः सुखमेधन्ते क्लिश्यत्यन्तरितो जनः

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ |
te narāḥ sukhamedhante kliśyatyantarito janaḥ

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे ।
अन्तप्राप्तिं सुखं प्राहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः

anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire |
antaprāptiṃ sukhaṃ prāhurduḥkhamantaramantayoḥ

सुखं स्वपिति दुर्मेधाः स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेनेव संवृतः

sukhaṃ svapiti durmedhāḥ svāni karmāṇyacintayan |
avijñānena mahatā kambaleneva saṃvṛtaḥ

ये च बुद्धिं परां प्राप्ता द्वन्द्वातीता विमत्सराः ।
तान्नैवार्था न चानर्था व्यथयन्ति कदाचन

ye ca buddhiṃ parāṃ prāptā dvandvātītā vimatsarāḥ |
tānnaivārthā na cānarthā vyathayanti kadācana

अथ ये बुद्धिमप्राप्ता व्यतिक्रान्ताश्च मूढताम् ।
तेऽतिवेलं प्रहृष्यन्ति संतापमुपयान्ति च

atha ye buddhimaprāptā vyatikrāntāśca mūḍhatām |
te'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpamupayānti ca

नित्यं प्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव ।
अवलेपेन महता परितृप्ता विचेतसः

nityaṃ pramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva |
avalepena mahatā paritṛptā vicetasaḥ

सुखं दुःखान्तमालस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखोदयम् ।
भूतिश्चैव श्रिया सार्धं दक्षे वसति नालसे

sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam |
bhūtiścaiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम् ।
प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vā'priyam |
prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूषुमनहंकृतम् ।
शान्तं जितेन्द्रियं चापि शोको न स्पृशते नरम्

buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūṣumanahaṃkṛtam |
śāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram

एतां बुद्धिं समास्थाय शुद्धचित्तश्चरेद्बुधः ।
शुक्लकृष्णगतिज्ञं तं देवासुरविनिर्गमम् ।
उदयास्तमयज्ञं हि न शोकः स्प्रष्टुमर्हति

etāṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhacittaścaredbudhaḥ |
śuklakṛṣṇagatijñaṃ taṃ devāsuravinirgamam |
udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ spraṣṭumarhati

यन्निमत्तो भवेच्छोकस्रासो वा क्रोध एव वा ।
आयासो वा यतो मूलं तदेकाङ्गमपि त्यजेत्

yannimatto bhavecchokasrāso vā krodha eva vā |
āyāso vā yato mūlaṃ tadekāṅgamapi tyajet

यद्यत्त्यजति कामनां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामानुसारी पुरुषः कामाननुविनश्यति

yadyattyajati kāmanāṃ tatsukhasyābhipūryate |
kāmānusārī puruṣaḥ kāmānanuvinaśyati

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām

पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
प्राज्ञं मूढं तथा शूरं भजते तादृशं नरम्

pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate tādṛśaṃ naram

एवमव किलैतानि प्रियाण्येवाप्रियाणि च ।
जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च

evamava kilaitāni priyāṇyevāpriyāṇi ca |
jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca

एतां बुद्धिं समास्थाय नावसीदेद्गुणान्वितः ।
सर्वान्कामाञ्जुगुप्सेन कोपं कुर्वीत पृष्ठतः

etāṃ buddhiṃ samāsthāya nāvasīdedguṇānvitaḥ |
sarvānkāmāñjugupsena kopaṃ kurvīta pṛṣṭhataḥ

वृत्त एव हृदि प्रौढो मृत्युरेप मनोभवः ।
क्रोधो नाम शरीरस्थो देहिनां प्रोच्यते बुधैः

vṛtta eva hṛdi prauḍho mṛtyurepa manobhavaḥ |
krodho nāma śarīrastho dehināṃ procyate budhaiḥ

यदा संहरते कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
तदात्मज्योतिरात्मश्रीरात्मन्येव प्रसीदति

yadā saṃharate kāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ |
tadātmajyotirātmaśrīrātmanyeva prasīdati

किंचिदेव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम् ।
तदेव परितापाय नाशे संपद्यते तदा

kiṃcideva mamatvena yadā bhavati kalpitam |
tadeva paritāpāya nāśe saṃpadyate tadā

न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान्न विभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmānna vibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

उभे सत्यानृते त्यक्त्वा शोकानन्दौ भयाभये ।
प्रियाप्रिये परित्यज्य प्रशान्तात्मा भविष्यति

ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye |
priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyati

यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखं

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukhaṃ

अत्र पिङ्गलया गीता गाथा शृणु नराधिप ।
यथा सा कृच्छ्रकालेऽपि लेभे शर्म सनातनम्

atra piṅgalayā gītā gāthā śṛṇu narādhipa |
yathā sā kṛcchrakāle'pi lebhe śarma sanātanam

संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद्विनाकृता ।
अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिमास्थापयत्तदा

saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīdvinākṛtā |
atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhimāsthāpayattadā

उन्मत्ताऽहमनुन्मत्तं कान्तमन्ववसं चिरम् ।
अन्तिके रमणं सन्तं नैनमध्यगमं पुरा

unmattā'hamanunmattaṃ kāntamanvavasaṃ ciram |
antike ramaṇaṃ santaṃ nainamadhyagamaṃ purā

एकस्थूणं नवद्वारमपिधास्याम्यगारकम् ।
का ह्यकान्तमिहायान्तं कान्त इत्यभिमंस्यते

ekasthūṇaṃ navadvāramapidhāsyāmyagārakam |
kā hyakāntamihāyāntaṃ kānta ityabhimaṃsyate

अकामाः कामरूपेण धूर्ताश्च नररूपिणः ।
न पुनर्वञ्चयिष्यन्ति प्रतिबुद्धाऽस्मि जागृमि

akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtāśca nararūpiṇaḥ |
na punarvañcayiṣyanti pratibuddhā'smi jāgṛmi

अनर्थोऽपि भवत्यर्थो दैवात्पूर्वकृतेन वा ।
संबुद्धाऽहं निराकारा नाहमद्याजितेन्द्रिया

anartho'pi bhavatyartho daivātpūrvakṛtena vā |
saṃbuddhā'haṃ nirākārā nāhamadyājitendriyā

सुखं निराशः स्वपिति नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशामनाशां कृत्वा हि सुखं स्वपिति पिङ्गला

sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham |
āśāmanāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā

एतैश्चान्यैश्च विप्रस्य हेतुमद्भिः प्रभाषितैः ।
पर्यवस्थापितो राजा सेनजिन्मुमुदे सुखम्

etaiścānyaiśca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ |
paryavasthāpito rājā senajinmumude sukham