अध्याय 170: विरूपाक्ष का दान और गौतम का कुविचार

ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् ।
पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे

tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛhamuttamam |
pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame

पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् ।
न तत्र व्याजहारान्यद्गोत्रमात्रादृते द्विजः

pṛṣṭaśca gotracaraṇaṃ svādhyāyaṃ brahmacārikam |
na tatra vyājahārānyadgotramātrādṛte dvijaḥ

ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायविरतस्य च ।
गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत

brahmavarcasahīnasya svādhyāyaviratasya ca |
gotramātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata

क्व ते निवासः कल्याण किङ्गोत्रा ब्राह्मणी च ते ।
तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम्

kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṅgotrā brāhmaṇī ca te |
tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham

मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये ।
शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

madhyadeśaprasūto'haṃ vāso me śabarālaye |
śūdrā punarbhūrbhāryā me satyametadbravīmi te

ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् ।
कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्ध्यान्वचिन्तयत्

tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryamidaṃ bhavet |
kathaṃ vā sukṛtaṃ me syāditi buddhyānvacintayat

अयं वै जननाद्विप्रः सुहृत्तस्य महात्मनः ।
सम्प्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम्

ayaṃ vai jananādvipraḥ suhṛttasya mahātmanaḥ |
sampreṣitaśca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam

तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा ।
भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयङ्गमः

tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi māmāśritaḥ sadā |
bhrātā me bāndhavaścāsau sakhā ca hṛdayaṅgamaḥ

कार्त्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः ।
तत्रायमपि भोक्ता वै देयमस्मै च मे धनम्

kārttikyāmadya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ |
tatrāyamapi bhoktā vai deyamasmai ca me dhanam

ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलङ्कृतम् ।
स्नातानामनुसम्प्राप्तमहतक्षौमवाससाम्

tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṅkṛtam |
snātānāmanusamprāptamahatakṣaumavāsasām

तानागतान्द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो विशां पते ।
यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा

tānāgatāndvijaśreṣṭhānvirūpākṣo viśāṃ pate |
yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā

बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् ।
भूमौ वरकुथास्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम

bṛsyasteṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt |
bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyairbharatasattama

तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः ।
व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा

tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ |
vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā

ततो जाम्बूनदाः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः ।
वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृताप्लुताः

tato jāmbūnadāḥ pātrīrvajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ |
varānnapūrṇā viprebhyaḥ prādānmadhughṛtāplutāḥ

तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः ।
ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा

tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ |
īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā

विशेषतस्तु कार्त्तिक्यां द्विजेभ्यः सम्प्रयच्छति ।
शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः

viśeṣatastu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ samprayacchati |
śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyāmiti śrutiḥ

सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकम् ।
वज्रान्महाधनांश्चैव वैडूर्याजिनराङ्कवान्

suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīnatha ca mauktikam |
vajrānmahādhanāṃścaiva vaiḍūryājinarāṅkavān

रत्नराशीन्विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ।
ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान्विरूपाक्षो महायशाः

ratnarāśīnvinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata |
tataḥ prāha dvijaśreṣṭhānvirūpākṣo mahāyaśāḥ

गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः ।
येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः
तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत

gṛhṇīta ratnānyetāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ |
yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ
tānyevādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata

इत्युक्तवचने तस्मिन्राक्षसेन्द्रे महात्मनि ।
यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः

ityuktavacane tasminrākṣasendre mahātmani |
yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhurbrāhmaṇarṣabhāḥ

ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः ।
ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म तदाभवन्

tato mahārhaiste sarve ratnairabhyarcitāḥ śubhaiḥ |
brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan

ततस्तान्राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः ।
नानादिगागतान्राजन्राक्षसान्प्रतिषिध्य वै

tatastānrākṣasendraśca dvijānāha punarvacaḥ |
nānādigāgatānrājanrākṣasānpratiṣidhya vai

अध्यैकदिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् ।
राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम्

adhyaikadivasaṃ viprā na vo'stīha bhayaṃ kvacit |
rākṣasebhyaḥ pramodadhvamiṣṭato yāta māciram

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसङ्घाः समन्ततः ।
गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः

tataḥ pradudruvuḥ sarve viprasaṅghāḥ samantataḥ |
gautamo'pi suvarṇasya bhāramādāya satvaraḥ

कृच्छ्रात्समुद्वहन्वीर न्यग्रोधं समुपागमत् ।
न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च ह

kṛcchrātsamudvahanvīra nyagrodhaṃ samupāgamat |
nyaṣīdacca pariśrāntaḥ klāntaśca kṣudhitaśca ha

ततस्तमभ्यगाद्राजन्राजधर्मा खगोत्तमः ।
स्वागतेनाभ्यनन्दच्च गौतमं मित्रवत्सलः

tatastamabhyagādrājanrājadharmā khagottamaḥ |
svāgatenābhyanandacca gautamaṃ mitravatsalaḥ

तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत्खगः ।
पूजां चाप्यकरोद्धीमान्भोजनं चाप्यकल्पयत्

tasya pakṣāgravikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayatkhagaḥ |
pūjāṃ cāpyakaroddhīmānbhojanaṃ cāpyakalpayat

स भुक्तवान्सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत्तदा ।
हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान्मया
गृहीतो लोभमोहाद्वै दूरं च गमनं मम

sa bhuktavānsuviśrānto gautamo'cintayattadā |
hāṭakasyābhirūpasya bhāro'yaṃ sumahānmayā
gṛhīto lobhamohādvai dūraṃ ca gamanaṃ mama

न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसन्धारणं मम ।
किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत्

na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasandhāraṇaṃ mama |
kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai prāṇānityabhyacintayat

ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किञ्चन ।
कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत्

tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiñcana |
kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedamacintayat

अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो मम ।
इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् 12.171.35

ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama |
imaṃ hatvā gṛhītvā ca yāsye'haṃ samabhidrutam 12.171.35