अध्याय 17: युधिष्ठिर का भीम को उत्तर और जनक की गाथा

असंतोषः प्रमादश्च मदो रागोऽप्रशान्तता ।
बलं मोहोऽभिमानश्चाप्युद्वेगश्चैव सर्वशः

asaṃtoṣaḥ pramādaśca mado rāgo'praśāntatā |
balaṃ moho'bhimānaścāpyudvegaścaiva sarvaśaḥ

एभिः पाप्मभिराविष्टो राज्यं त्वमभिकाङ्क्षसे ।
निरामिषो विनिर्मुक्तः प्रशान्तः सुसुखी भव

ebhiḥ pāpmabhirāviṣṭo rājyaṃ tvamabhikāṅkṣase |
nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava

य इमामखिलां भूमिं शिष्यादेको महीपतिः ।
तस्याप्युदरमेकं वै किमिदं त्वं प्रशंससि

ya imāmakhilāṃ bhūmiṃ śiṣyādeko mahīpatiḥ |
tasyāpyudaramekaṃ vai kimidaṃ tvaṃ praśaṃsasi

नाह्ना पूरयितुं शक्यां न मासैर्भरतर्षभ ।
अपूर्यां पूरयन्निच्छामायुषाऽपि न शक्नुयात्

nāhnā pūrayituṃ śakyāṃ na māsairbharatarṣabha |
apūryāṃ pūrayannicchāmāyuṣā'pi na śaknuyāt

यथेद्धः प्रज्वलत्यग्निरसमिद्धः प्रशाम्यति ।
अल्पाहारतयाग्निं त्वं शमयौदर्यमुत्थितम्

yatheddhaḥ prajvalatyagnirasamiddhaḥ praśāmyati |
alpāhāratayāgniṃ tvaṃ śamayaudaryamutthitam

आत्मोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विशसं बहु ।
जयोदरं पृथिव्या ते श्रेयो निर्जितया जितम्

ātmodarakṛte'prājñaḥ karoti viśasaṃ bahu |
jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam

मानुषान्कामभोगांस्त्वमैश्वर्यं च प्रशंससि ।
अभोगिनोऽबलाश्चैव यान्ति स्थानमनुत्तमम्

mānuṣānkāmabhogāṃstvamaiśvaryaṃ ca praśaṃsasi |
abhogino'balāścaiva yānti sthānamanuttamam

योगः क्षेमश्च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ त्वयि स्थितौ ।
मुच्यस्व महतो भारात्त्यागमेवाभिसंश्रय

yogaḥ kṣemaśca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau |
mucyasva mahato bhārāttyāgamevābhisaṃśraya

एकोदरकृते व्याघ्रः करोति विशसं बहु ।
तमन्येऽप्युपजीवन्ति मन्दवेगतरा मृगाः

ekodarakṛte vyāghraḥ karoti viśasaṃ bahu |
tamanye'pyupajīvanti mandavegatarā mṛgāḥ

विषयान्प्रतिसंगृह्य संन्यासे कुरुते मतिम् ।
न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा

viṣayānpratisaṃgṛhya saṃnyāse kurute matim |
na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā

पत्राहारैरश्मकुट्टैर्दन्तोलूखलिकैस्तथा ।
अब्भक्षैर्वायुभक्षैश्च तेरयं नरको जितः

patrāhārairaśmakuṭṭairdantolūkhalikaistathā |
abbhakṣairvāyubhakṣaiśca terayaṃ narako jitaḥ

यस्त्विमां वसुधां कृत्स्नां प्रशासेदखिलां नृपः ।
तुल्याश्मकाञ्चनो यश्च स कृतार्थो न पार्थिवः

yastvimāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsedakhilāṃ nṛpaḥ |
tulyāśmakāñcano yaśca sa kṛtārtho na pārthivaḥ

संकल्पेषु निरारम्भो निराशीर्निर्ममो भव ।
अशोकं स्थानमातिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम्

saṃkalpeṣu nirārambho nirāśīrnirmamo bhava |
aśokaṃ sthānamātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam

निरामिषा न शोचन्ति शोचन्ति त्वामिषैषिणः ।
परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात्प्रमोक्ष्यसे

nirāmiṣā na śocanti śocanti tvāmiṣaiṣiṇaḥ |
parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādātpramokṣyase

पन्थानौ पितृयानश्च देवयानश्च विश्रुतौ ।
ईजानाः पितृयानेन देवयानेन मोक्षिणः

panthānau pitṛyānaśca devayānaśca viśrutau |
ījānāḥ pitṛyānena devayānena mokṣiṇaḥ

तपसा ब्रह्मर्येण स्वाध्यायेन महर्षयः ।
विमुच्य देहांस्ते यान्ति मृत्योरविषयं गताः

tapasā brahmaryeṇa svādhyāyena maharṣayaḥ |
vimucya dehāṃste yānti mṛtyoraviṣayaṃ gatāḥ

आमिषं बन्धनं लोके कर्मेहोक्तं तथाऽऽमिषम् ।
ताभ्यां विमुक्तः पापाभ्यां पदमाप्नोति तत्परम्

āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathā''miṣam |
tābhyāṃ vimuktaḥ pāpābhyāṃ padamāpnoti tatparam

अपि गाथां पुरा गीतां जनकेन वदन्त्युत ।
निर्द्वन्द्वेन विमुक्तेन मोक्षं समनुपश्यता

api gāthāṃ purā gītāṃ janakena vadantyuta |
nirdvandvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā

अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचित्प्रदह्यते

anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiṃcitpradahyate

प्रज्ञाप्रासादमारुह्य न शोचेच्छोचतो जनान् ।
जगतीस्थोऽथवाऽद्रिस्थो मन्दबुद्धिर्नचेक्षते

prajñāprāsādamāruhya na śocecchocato janān |
jagatīstho'thavā'dristho mandabuddhirnacekṣate

दृश्यं पश्यति यः पश्यन्स चक्षुष्मान्स बुद्धिमान् ।
अज्ञातानां च विज्ञानात्संबोधाद्रुद्धिरुच्यते

dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyansa cakṣuṣmānsa buddhimān |
ajñātānāṃ ca vijñānātsaṃbodhādruddhirucyate

यस्तु मानं विजानाति बहुमानमियात्स वै ।
ब्रह्मभावप्रभूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम्

yastu mānaṃ vijānāti bahumānamiyātsa vai |
brahmabhāvaprabhūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।
तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā bhūtapṛthagbhāvamekasthamanupaśyati |
tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā

ते जनास्तां गतिं यान्ति नाविद्वांसोऽल्पचेतसः ।
नाबुद्धयो नातपसः सर्वं बुद्धौ प्रतिष्ठितम्

te janāstāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso'lpacetasaḥ |
nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam