अध्याय 18: भिक्षु बने जनक को रानी की फटकार

तूष्णींभूतं तु राजानं पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
संतप्तः शोकदुःखाभ्यां राजवाक्शल्यपीडितः

tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punarevārjuno'bravīt |
saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājavākśalyapīḍitaḥ

कथयन्ति पुरावृत्तमितिहासमिमं जनाः ।
विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत

kathayanti purāvṛttamitihāsamimaṃ janāḥ |
videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata

उत्सृज्य राज्यं भिक्षार्थं कृतबुद्धिं नरेश्वरम् ।
विदेहराजमहीषी दुःखिता प्रत्यभाषत

utsṛjya rājyaṃ bhikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ nareśvaram |
videharājamahīṣī duḥkhitā pratyabhāṣata

धनान्यपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च ।
पन्थानं पावनं हित्वा जनको मौढ्यमास्थितः

dhanānyapatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca |
panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauḍhyamāsthitaḥ

तं ददर्श प्रिया भार्या भैक्षवृत्तिमकिंचनम् ।
धानामुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम्

taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣavṛttimakiṃcanam |
dhānāmuṣṭimupāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram

तमुवाच समामत्य भर्तारमकुतोभयम् ।
क्रुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद्वचः

tamuvāca samāmatya bhartāramakutobhayam |
kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumadvacaḥ

कथमुत्सृज्य राज्यं स्वं धनधान्यसमन्वितम् ।
कापालीं वृत्तिमास्थाय धान्यमुष्टिमुपाससे

kathamutsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānyasamanvitam |
kāpālīṃ vṛttimāsthāya dhānyamuṣṭimupāsase

प्रतिज्ञा तेऽन्यथा राजन्विचेष्टा चान्यथा तव ।
यद्राज्यं महदुत्सृज्य स्वल्पे लुभ्यसि पार्थिव

pratijñā te'nyathā rājanviceṣṭā cānyathā tava |
yadrājyaṃ mahadutsṛjya svalpe lubhyasi pārthiva

नैतेनातिथयो राजन्देवर्षिपितरस्तथा ।
अद्य शक्यास्त्वया भर्तुं मोघस्तेऽयं परिश्रमः

naitenātithayo rājandevarṣipitarastathā |
adya śakyāstvayā bhartuṃ moghaste'yaṃ pariśramaḥ

देवतातिथिभिश्चैव पितृभिश्चैव पार्थिव ।
सर्वैरेतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः

devatātithibhiścaiva pitṛbhiścaiva pārthiva |
sarvairetaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ

यस्त्वं त्रैविद्यवृद्धानां ब्राह्मणानां सहस्रशः ।
भर्ता भूत्वा च लोकस्य सोऽद्यान्यैर्भूतिमिच्छसि

yastvaṃ traividyavṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ |
bhartā bhūtvā ca lokasya so'dyānyairbhūtimicchasi

श्रियं हित्वा प्रदीप्तां त्वं श्ववत्संप्रति वीक्ष्यसे ।
अपुत्रा जननी तेऽद्य कौसल्या चापतिस्त्वया

śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavatsaṃprati vīkṣyase |
aputrā jananī te'dya kausalyā cāpatistvayā

आश्रिता धर्मकामास्त्वां क्षत्रियाः पर्युपासते ।
त्वदाशामभिकाङ्क्षन्तः कृपणाः फलहेतुकाः

āśritā dharmakāmāstvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate |
tvadāśāmabhikāṅkṣantaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ

तांश्च त्वं विफलान्कृत्वा कं नु लोकं गमिष्यसि ।
राजन्संशयिते मोक्षे परतन्त्रेषु देहिषु

tāṃśca tvaṃ viphalānkṛtvā kaṃ nu lokaṃ gamiṣyasi |
rājansaṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu

नैव तेऽस्ति परो लोको नापरः पापकर्मणः ।
धर्म्यान्दारान्परित्यज्य यस्त्वमिच्छसि जीवितुम्

naiva te'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ |
dharmyāndārānparityajya yastvamicchasi jīvitum

स्रजो गन्धानलंकारान्वासांसि विविधानि च ।
किमर्थमभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः

srajo gandhānalaṃkārānvāsāṃsi vividhāni ca |
kimarthamabhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ

निपानं सर्वभूतानां भूत्वा त्वं पावनं महत ।
आढ्यो वनस्पतिर्भूत्वा सोन्यांस्त्वं पर्युपाससे

nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahata |
āḍhyo vanaspatirbhūtvā sonyāṃstvaṃ paryupāsase

खादन्ति हस्तिनं न्यासे क्रव्यादा बहवोऽप्युत ।
बहवः कृमयश्चैव किं पुनस्त्वामनर्थकम्

khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo'pyuta |
bahavaḥ kṛmayaścaiva kiṃ punastvāmanarthakam

य इमां कुण्डिकां भिन्द्यान्त्रिविष्टब्धं च यो हरेत् ।
वासश्चापि हरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत्

ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyāntriviṣṭabdhaṃ ca yo haret |
vāsaścāpi harettasminkathaṃ te mānasaṃ bhavet

यस्त्वं सर्वं समुत्सृज्य धानामुष्टिमनुग्रहः ।
यदनेन कृतं सर्वं किमिदं मम दीयते

yastvaṃ sarvaṃ samutsṛjya dhānāmuṣṭimanugrahaḥ |
yadanena kṛtaṃ sarvaṃ kimidaṃ mama dīyate

धानामुष्टेरिहार्थश्चेत्प्रतिज्ञा ते विनश्यति ।
का वाऽहं तव को मे त्वं कश्च ते मय्यनुग्रहः

dhānāmuṣṭerihārthaścetpratijñā te vinaśyati |
kā vā'haṃ tava ko me tvaṃ kaśca te mayyanugrahaḥ

प्रशाधि पृथिवीं राजन्यत्र तेऽनुग्रहो भवेत् ।
प्रासादे शयनं यानं वासांस्याभरणानि च

praśādhi pṛthivīṃ rājanyatra te'nugraho bhavet |
prāsāde śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsyābharaṇāni ca

श्रियां निराशैरधनेस्त्यक्तमित्रैरकिंचनैः ।
सौखिकैः संभृतो योऽर्थः स संत्यजति किंनु तं

śriyāṃ nirāśairadhanestyaktamitrairakiṃcanaiḥ |
saukhikaiḥ saṃbhṛto yo'rthaḥ sa saṃtyajati kiṃnu taṃ

योऽत्यन्तं प्रतिगृह्णीयाद्यश्च दद्यात्सदैव हि ।
तयोस्त्वमन्तरं विद्धि श्रेयांस्ताभ्यां क उच्यते

yo'tyantaṃ pratigṛhṇīyādyaśca dadyātsadaiva hi |
tayostvamantaraṃ viddhi śreyāṃstābhyāṃ ka ucyate

सदैव याचमानेषु तथा दम्भान्वितेषु च ।
एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्राविव दुर्हुतम्

sadaiva yācamāneṣu tathā dambhānviteṣu ca |
eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgrāviva durhutam

जातवेदा यथा राजन्नादग्ध्वैवोपशाम्यति ।
सदैव याचमानो वै तथा शाम्यति न द्विजः

jātavedā yathā rājannādagdhvaivopaśāmyati |
sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ

सतां वै ददतोऽन्नं च लोकेऽस्मिन्प्रकृतिर्ध्रुवा ।
न चेद्राजा भवेद्दाता कुतः स्युर्मोक्षकाङ्क्षिणः

satāṃ vai dadato'nnaṃ ca loke'sminprakṛtirdhruvā |
na cedrājā bhaveddātā kutaḥ syurmokṣakāṅkṣiṇaḥ

अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च ।
अन्नात्प्राणः प्रभवति अन्नदः प्राणदो भवेत्

annādgṛhasthā loke'sminbhikṣavastata eva ca |
annātprāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet

गृहस्थेभ्योऽपि निर्मुक्ता गृहस्थानेव संश्रिताः ।
प्रभवं च प्रतिष्ठां च दान्ता विन्दन्त आसते

gṛhasthebhyo'pi nirmuktā gṛhasthāneva saṃśritāḥ |
prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā vindanta āsate

त्यागान्न भिक्षुकं विन्द्यान्न मौढ्यान्न च याचनात् ।
ऋजुस्तु योऽर्थं त्यजति तं मुक्तं विद्धि भिक्षुकम्

tyāgānna bhikṣukaṃ vindyānna mauḍhyānna ca yācanāt |
ṛjustu yo'rthaṃ tyajati taṃ muktaṃ viddhi bhikṣukam

असक्तः शक्तवद्गच्छन्निः सङ्गो मुक्तबन्धनः ।
समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तो महीपते

asaktaḥ śaktavadgacchanniḥ saṅgo muktabandhanaḥ |
samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate

परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः ।
सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तो वृथामिषम्

parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ |
sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam

त्रयीं च नामवार्तां च त्यक्त्वा पुत्रान्व्रजन्ति ये ।
त्रिविष्टब्धं च वासश्च प्रतिगृह्णन्त्यबुद्धयः

trayīṃ ca nāmavārtāṃ ca tyaktvā putrānvrajanti ye |
triviṣṭabdhaṃ ca vāsaśca pratigṛhṇantyabuddhayaḥ

अनिष्कषाये काषायमीहार्थमिति विद्धि तम्‌ ।
धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थमिति मे मतिः

aniṣkaṣāye kāṣāyamīhārthamiti viddhi tam‌ |
dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyarthamiti me matiḥ

काषायैरजिनैश्चीरैर्नग्नान्मुण्डाञ्जटाधरान् ।
बिभ्रत्साधून्महाराज जय लोकाञ्जितेन्द्रियः

kāṣāyairajinaiścīrairnagnānmuṇḍāñjaṭādharān |
bibhratsādhūnmahārāja jaya lokāñjitendriyaḥ

अग्न्याधेयानि गुर्वर्थं क्रतूनपि सुदक्षिणान् ।
ददात्यहरहः पूर्वं को नु धर्मरतस्ततः

agnyādheyāni gurvarthaṃ kratūnapi sudakṣiṇān |
dadātyaharahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmaratastataḥ

तत्त्वज्ञो जनको राजा लोकेऽस्मिन्निति गीयते ।
सोऽप्यासीन्मोहसंपन्नो मा मोहवशमन्वगाः

tattvajño janako rājā loke'sminniti gīyate |
so'pyāsīnmohasaṃpanno mā mohavaśamanvagāḥ

एवं धर्ममनुक्रान्ता सदा दानतपः पराः ।
आनृशंस्यगुणोपेताः कामक्रोधविवर्जिताः

evaṃ dharmamanukrāntā sadā dānatapaḥ parāḥ |
ānṛśaṃsyaguṇopetāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ

प्रजानां पालने युक्ता दममुत्तममास्थिताः ।
इष्ट्वा लोकानवाप्स्यामो गुरुवृद्धोपचायिनः

prajānāṃ pālane yuktā damamuttamamāsthitāḥ |
iṣṭvā lokānavāpsyāmo guruvṛddhopacāyinaḥ

देवतातिथिभूतानां निर्वपन्तो यथाविधि ।
स्थानमिष्टमवाप्स्यामो ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः

devatātithibhūtānāṃ nirvapanto yathāvidhi |
sthānamiṣṭamavāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ