अध्याय 16: भीम: मन का युद्ध अभी शेष है

अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः ।
धैर्यमास्थाय तं ज्येष्ठं भ्राता भ्रातरमब्रवीत्

arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ |
dhairyamāsthāya taṃ jyeṣṭhaṃ bhrātā bhrātaramabravīt

राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि ।
उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः

rājanviditadharmo'si na te'styaviditaṃ bhuvi |
upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ

न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम् ।
अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप

na vakṣyāmi na vakṣyāmītyevaṃ me manasi sthitam |
atiduḥkhāttu vakṣyāmi tannibodha janādhipa

भवतः संप्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम् ।
विक्लबत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च

bhavataḥ saṃpramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam |
viklabatvaṃ ca naḥ prāptamabalatvaṃ tathaiva ca

कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः ।
मोहमापद्यसे दैन्याद्यथा कापुरुषस्तथा

kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ |
mohamāpadyase dainyādyathā kāpuruṣastathā

आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव ।
आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो

āgatiśca gatiścaiva lokasya viditā tava |
āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho

एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप ।
हेतुमात्रं तु वक्ष्यामि तमिहैकमनाः श्रृणु

evaṃ gate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa |
hetumātraṃ tu vakṣyāmi tamihaikamanāḥ śrṛṇu

द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा ।
परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपलभ्यते

dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā |
parasparaṃ tayorjanma nirdvandvaṃ nopalabhyate

शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः ।
मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः

śārīrājjāyate vyādhirmānaso nātra saṃśayaḥ |
mānasājjāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ

शारीरमानसे दुःखे योऽतीते त्वनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ च विन्दति

śārīramānase duḥkhe yo'tīte tvanuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau ca vindati

शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्

śītoṣṇe caiva vāyuśca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ yattadāhuḥ svasthalakṣaṇam

तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते ।
उभाभ्यां बाध्यते वायुर्विधानमिदमुच्यते

teṣāmanyatamodreke vidhānamupadiśyate |
uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate |
ubhābhyāṃ bādhyate vāyurvidhānamidamucyate

सत्वं रजस्तय इति मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः ।
तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्

satvaṃ rajastaya iti mānasāḥ syustrayo guṇāḥ |
teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ yattadāhuḥ svasthalakṣaṇam

तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते ।
हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते ।
उभाभ्यां बाध्यते मोहो विधानमिदमुच्यते

teṣāmanyatamodreke vidhānamupadiśyate |
harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate |
ubhābhyāṃ bādhyate moho vidhānamidamucyate

कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति ।
कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति

kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati |
kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च ।
नादुःखी दुःखभागस्य नासुखी च सुखस्य च ।
स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं हि बलवत्तरम्

sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca |
nāduḥkhī duḥkhabhāgasya nāsukhī ca sukhasya ca |
smartumarhasi kauravya diṣṭaṃ hi balavattaram

अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव तुष्यसे ।
दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम् ।
मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि

athavā te svabhāvo'yaṃ yena pārthiva tuṣyase |
dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām |
miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartumarhasi

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम् ।
महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि

pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca vivāsanam |
mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumarhasi

जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम् ।
सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि

jaṭāsurātparikleśaṃ citrasenena cāhavam |
saindhavācca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavānasi

पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम् ।
द्रौपद्या राजपुत्र्यांश्च कथं विस्मृतवानसि

punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham |
draupadyā rājaputryāṃśca kathaṃ vismṛtavānasi

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम् ।
मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्

yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdam |
manasaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam

यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः ।
आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्

yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrairna ca bandhubhiḥ |
ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि विमोक्ष्यसे ।
अन्यं देहं समास्थाय ततस्तैरिह योत्स्यसे

tasminnanirjite yuddhe prāṇānyadi vimokṣyase |
anyaṃ dehaṃ samāsthāya tatastairiha yotsyase

यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं तदल्पकम् ।
बह्वपथ्यं बलवतो न किंचित्रायते बलम्

yo hyanāḍhyaḥ sa patitastaducchiṣṭaṃ tadalpakam |
bahvapathyaṃ balavato na kiṃcitrāyate balam

तस्मादद्यैव गन्तव्यं युध्यस्व भरतर्षभ ।
परमव्यक्तरूपस्य व्यक्तं त्यक्त्वा स्वकर्मभिः

tasmādadyaiva gantavyaṃ yudhyasva bharatarṣabha |
paramavyaktarūpasya vyaktaṃ tyaktvā svakarmabhiḥ

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि ।
एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि

tasminnanirjite yuddhe kāmavasthāṃ gamiṣyasi |
etajjitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम् ।
पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्

etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim |
pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam

दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि ।
द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या ते पदवीं गताः

diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi |
draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā te padavīṃ gatāḥ

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता ।
वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान्

yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā |
vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaśca vīryavān