अध्याय 161: तेरह भीतरी शत्रुओं का उद्भव और शमन

यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ ।
शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वं तथा मदः

yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmo vā bharatarṣabha |
śokamohau vidhitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ

लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्साऽसूया कृपा भयम् ।
एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद

lobho mātsaryamīrṣyā ca kutsā'sūyā kṛpā bhayam |
etatsarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada

त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः ।
उपासते महाराज समन्तात्पुरुषानिह

trayodaśaite'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ |
upāsate mahārāja samantātpuruṣāniha

एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च ।
वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वेव पुरुषेतरान्

ete pramattaṃ puruṣamapramattāstudanti ca |
vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭveva puruṣetarān

एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते ।
इति मर्त्यो विजानीयात्सततं पुरुषर्षभ

ebhyaḥ pravartate duḥkhamebhyaḥ pāpaṃ pravartate |
iti martyo vijānīyātsatataṃ puruṣarṣabha

एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पृथिवीपते ।
हन्त ते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्तिमादितः ।
यथातत्त्वं क्षितिपते तन्मे निगदतः शृणु

eteṣāmudayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca pṛthivīpate |
hanta te kathayiṣyāmi krodhasyotpattimāditaḥ |
yathātattvaṃ kṣitipate tanme nigadataḥ śṛṇu

लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते ।
क्षमया तिष्ठते राजन्क्षमया विनिवर्तते

lobhātkrodhaḥ prabhavati paradoṣairudīryate |
kṣamayā tiṣṭhate rājankṣamayā vinivartate

संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते ।
यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति

saṃkalpājjāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate |
yadā prājño viramate tadā sadyaḥ praṇaśyati

[परामूया क्रोधलोभावन्तरा प्रतिमुच्यते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदाद्विनिवर्तते ।]
अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च नश्यति

[parāmūyā krodhalobhāvantarā pratimucyate |
dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedādvinivartate |]
avadyadarśanādeti tattvajñānācca naśyati

अज्ञानप्रभवो मोहः पापाभ्यासात्प्रवर्तते ।
यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति

ajñānaprabhavo mohaḥ pāpābhyāsātpravartate |
yadā prājñeṣu ramate tadā sadyaḥ praṇaśyati

विरुद्धानीह शास्त्राणि ये पश्यन्ति कुरूद्वह ।
विधित्सा जायते तेषां तत्त्वज्ञानान्निवर्तते

viruddhānīha śāstrāṇi ye paśyanti kurūdvaha |
vidhitsā jāyate teṣāṃ tattvajñānānnivartate

प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः ।
यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति

prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāttasya dehinaḥ |
yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati

परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते ।
दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते

parāsutā krodhalobhādabhyāsācca pravartate |
dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedātsā nivartate

सत्यत्यागात्तु मात्सर्यमहितानां च सेवया ।
एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात्

satyatyāgāttu mātsaryamahitānāṃ ca sevayā |
etattu kṣīyate tāta sādhūnāmupasevanāt

कुलाञ्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम् ।
एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति

kulāñjñānāttathaiśvaryānmado bhavati dehinām |
ebhireva tu vijñātairmadaḥ sadyaḥ praṇaśyati

ईर्ष्या कामात्प्रभवति संहर्षाच्चैव जायते ।
इतरेषां तु सत्वानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति

īrṣyā kāmātprabhavati saṃharṣāccaiva jāyate |
itareṣāṃ tu satvānāṃ prajñayā sā praṇaśyati

विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंमतैः ।
कुत्सा संजायते राजँल्लोकान्प्रेक्ष्याभिशाम्यति

vibhramāllokabāhyānāṃ dveṣyairvākyairasaṃmataiḥ |
kutsā saṃjāyate rājam̐llokānprekṣyābhiśāmyati

प्रतिकर्तुं न शक्ता ये बलस्थायापकारिणे ।
असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते

pratikartuṃ na śaktā ye balasthāyāpakāriṇe |
asūyā jāyate tīvrā kāruṇyādvinivartate

कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा ।
धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा

kṛpaṇānsatataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā |
dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā

अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा ।
अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते

ajñānaprabhavo lobho bhūtānāṃ dṛśyate sadā |
asthiratvaṃ ca bhogānāṃ dṛṣṭvā jñātvā nivartate

एतान्येव जितान्याहुः प्रशान्तेन त्रयोदश ।
एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश ।
त्वया सत्यार्थिना नित्यं विजिता जेष्यता चते

etānyeva jitānyāhuḥ praśāntena trayodaśa |
ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣāstrayodaśa |
tvayā satyārthinā nityaṃ vijitā jeṣyatā cate