अध्याय 160: सत्य के तेरह रूप

सत्यं धर्मं प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
सत्यमिच्छाम्यहं ज्ञातुं तन्मे ब्रूहि पितामह

satyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ |
satyamicchāmyahaṃ jñātuṃ tanme brūhi pitāmaha

सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते ।
सत्यं प्राप्य भवेत्किंच कथं चैव तदुच्यताम्

satyaṃ kiṃlakṣaṇaṃ rājankathaṃ vā tadavāpyate |
satyaṃ prāpya bhavetkiṃca kathaṃ caiva taducyatām

चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते ।
धर्मः साधारणः सत्यं सर्ववर्णेषु भारत

cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate |
dharmaḥ sādhāraṇaḥ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata

सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः ।
सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः

satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ |
satyameva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ

सत्यं धर्मस्तपोयोगः सत्यं ब्रह्म सनातनम् ।
सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

satyaṃ dharmastapoyogaḥ satyaṃ brahma sanātanam |
satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

रूपं यदिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः ।
लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह पराक्रमम्

rūpaṃ yadiha satyasya yathāvadanupūrvaśaḥ |
lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha parākramam

प्राप्यते च यथा सत्यं तच्च वेत्तुमिहार्हसि ।
सत्यं त्रयोदशावधं सर्वलोकेषु भारत

prāpyate ca yathā satyaṃ tacca vettumihārhasi |
satyaṃ trayodaśāvadhaṃ sarvalokeṣu bhārata

सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः ।
अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षाऽनसूयता

satyaṃ ca samatā caiva damaścaiva na saṃśayaḥ |
amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīstitikṣā'nasūyatā

त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं दया ।
अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश

tyāgo dhyānamathāryatvaṃ dhṛtiśca satataṃ dayā |
ahiṃsā caiva rājendra satyākārāstrayodaśa

सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च ।
सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते

satyaṃ nāmāvyayaṃ nityamavikāri tathaiva ca |
sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitadavāpyate

आत्मनीष्टे तथाऽनिष्टे रिपौ च समता तथा ।
इच्छाद्वेषं क्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा

ātmanīṣṭe tathā'niṣṭe ripau ca samatā tathā |
icchādveṣaṃ kṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā

दमी नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्यं धैर्यमेव च ।
अशाठ्यं क्रोधदमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते

damī nānyaspṛhā nityaṃ gāmbhīryaṃ dhairyameva ca |
aśāṭhyaṃ krodhadamanaṃ jñānenaitadavāpyate

अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दाने धर्मे च संयमः ।
अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत्

amātsaryaṃ budhāḥ prāhurdāne dharme ca saṃyamaḥ |
avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet

अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च ।
क्षमते स तः साधुस्ततः प्राप्नोति सत्यताम्

akṣamāyāḥ kṣamāyāśca priyāṇīhāpriyāṇi ca |
kṣamate sa taḥ sādhustataḥ prāpnoti satyatām

कल्याणं रुते बाढं धीमान्न ग्लायते क्वचित् ।
प्रशान्तवाङ्भना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते

kalyāṇaṃ rute bāḍhaṃ dhīmānna glāyate kvacit |
praśāntavāṅbhanā nityaṃ hrīstu dharmādavāpyate

धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा धर्म उत्तमः ।
लोकसंग्रहणार्थं वै सा तु धैर्येण लभ्यते

dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā dharma uttamaḥ |
lokasaṃgrahaṇārthaṃ vai sā tu dhairyeṇa labhyate

अनसूया तु गाम्भीर्यं दानेनैतदवाप्यते ।
त्यक्तस्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च ।
रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा

anasūyā tu gāmbhīryaṃ dānenaitadavāpyate |
tyaktasnehasya yastyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca |
rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā

ध्यानं च शाठ्यमित्युक्तं मौनेनैतदवाप्यते ।
आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः ।
शुभं कर्म निराकारो वीतरागस्तथैव च

dhyānaṃ ca śāṭhyamityuktaṃ maunenaitadavāpyate |
āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ |
śubhaṃ karma nirākāro vītarāgastathaiva ca

धृतिर्नाम सुखे दुःखे यया नाप्नोति विक्रियाम् ॥
तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः

dhṛtirnāma sukhe duḥkhe yayā nāpnoti vikriyām ||
tāṃ bhajeta sadā prājño ya icchedbhūtimātmanaḥ

सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च ।
वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः

sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca |
vītaharṣabhayakrodho dhṛtimāpnoti paṇḍitaḥ

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः ।
भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ते च भारत

ete trayodaśākārāḥ pṛthaksatyaikalakṣaṇāḥ |
bhajante satyameveha bṛṃhayante ca bhārata

नान्तः शक्यो गुणानां च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव ।
अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः

nāntaḥ śakyo guṇānāṃ ca vaktuṃ satyasya pārthiva |
ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sapitṛdevatāḥ

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत्

nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param |
sthitirhi satyaṃ dharmasya tasmātsatyaṃ na lopayet

उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः ।
त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः

upaiti satyāddānaṃ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ |
tretāgnihotraṃ vedāśca ye cānye dharmaniścayāḥ

अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahastraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate