अध्याय 159: सबका मूल तप

सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते ।
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्नुते

sarvametattapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate |
na hyataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalamavāpnute

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे

prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ |
tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire

तपसैव ससर्जान्नं फलमूलानि यानि च ।
त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः
औषधान्यगदादीनि तिस्त्रो विद्याश्च संस्कृताः ।
तपसैव हि सिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्

tapasaiva sasarjānnaṃ phalamūlāni yāni ca |
trīm̐llokāṃstapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ
auṣadhānyagadādīni tistro vidyāśca saṃskṛtāḥ |
tapasaiva hi siddhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam

यद्दुरापं दुराराध्यं दुराधर्षं दुरुत्सहम् ।
तत्सर्वं तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ।
ऐश्वर्यमृषयः प्राप्तास्तपसैव न संशयः

yaddurāpaṃ durārādhyaṃ durādharṣaṃ durutsaham |
tatsarvaṃ tapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam |
aiśvaryamṛṣayaḥ prāptāstapasaiva na saṃśayaḥ

सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन नरः पापात्प्रमुच्यते

surāpo'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasaiva sutaptena naraḥ pāpātpramucyate

तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः ।
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम्

tapaso bahurūpasya taistairdvāraiḥ pravartataḥ |
nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanātparam

अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम्

ahiṃsā satyavacanaṃ dānamindriyanigrahaḥ |
etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanātparam

न दुष्करतरं दानान्नाति मातरमाश्रमः ।
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासान्नापरं तपः

na duṣkarataraṃ dānānnāti mātaramāśramaḥ |
traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsānnāparaṃ tapaḥ

इन्द्रियाणीह रक्षन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम्

indriyāṇīha rakṣanti viprarṣipitṛdevatāḥ |
tasmādarthe ca dharme ca tapo nānaśanātparam

ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि स्यावराणि चराणि च

ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgapakṣiṇaḥ |
yāni cānyāni bhūtāni syāvarāṇi carāṇi ca

तपः परायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते ।
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं प्रतिपेदिरे

tapaḥ parāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te |
ityevaṃ tapasā devā mahattvaṃ pratipedire

इमानीष्टविभागानि फलानि तपसः सदा ।
तपसा शक्यते प्राप्नुं देवत्वमपि निश्चयः

imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasaḥ sadā |
tapasā śakyate prāpnuṃ devatvamapi niścayaḥ