अध्याय 158: दम ही परम धर्म

स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य विशेषतः ।
धर्मकामस्य धर्मात्मन्किंनु श्रेय इहोच्यते

svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya viśeṣataḥ |
dharmakāmasya dharmātmankiṃnu śreya ihocyate

बहुधा दर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे ।
अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह

bahudhā darśane loke śreyo yadiha manyase |
asmim̐lloke pare caiva tanme brūhi pitāmaha

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्

mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata |
kiṃsvideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam

धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः ।
यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः

dharmasya mahato rājanbahuśākhasya tattvataḥ |
yanmūlaṃ paramaṃ tāta tatsarvaṃ brūhyatandritaḥ

हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ।
पीत्वाऽमृतमिव प्राज्ञो येन तृप्तो भविष्यसि

hanta te kathayiṣyāmi yena śreyo hyavāpsyasi |
pītvā'mṛtamiva prājño yena tṛpto bhaviṣyasi

धर्मस्य विधयो नैके तेते प्रोक्ता महर्षिभिः ।
स्वंस्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम्

dharmasya vidhayo naike tete proktā maharṣibhiḥ |
svaṃsvaṃ vijñānamāśritya damasteṣāṃ parāyaṇam

दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः ।
ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः

damaṃ niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ |
brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते ।
दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते

nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupalabhyate |
damo dānaṃ tathā yajñānadhītaṃ cātivartate

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम् ।
विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत्

damastejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param |
vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat

दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम् ।
दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम्

damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśrum |
damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām

प्रेत्य चात्र मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम् ।
दमेन हि सदा युक्तो महान्तं धर्ममश्नुते

pretya cātra manuṣyendra paramaṃ vindate sukham |
damena hi sadā yukto mahāntaṃ dharmamaśnute

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति

sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate |
sukhaṃ paryeti lokāṃśca manaścāsya prasīdati

अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते ।
अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान्

adāntaḥ puruṣaḥ kleśamabhīkṣṇaṃ pratipadyate |
anarthāṃśca bahūnanyānprasṛjatyātmadoṣajān

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम् ।
दमलिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः

āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratam |
damaliṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ

क्षमा धृतिरार्हेसा च समता सत्यमार्जवम् ।
इन्द्रियाभिजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्

kṣamā dhṛtirārhesā ca samatā satyamārjavam |
indriyābhijayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam

अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता ।
अविहसाऽनसूया चाप्येषां समुदयो दमः

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā |
avihasā'nasūyā cāpyeṣāṃ samudayo damaḥ

गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम् ।
जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविसर्जनम्

gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣvapaiśunam |
janavādamṛṣāvādastutinindāvisarjanam

कामं क्राधं च लोभं च दर्पं स्तम्भं विकत्थनम् ।
रोषमीर्ष्यावमानं च नैव दान्तो निषेवते

kāmaṃ krādhaṃ ca lobhaṃ ca darpaṃ stambhaṃ vikatthanam |
roṣamīrṣyāvamānaṃ ca naiva dānto niṣevate

अनिन्दितो ह्यकामात्मा नाल्पेष्वर्थ्यनसूयकः ।
समुद्रकल्पः स नरो न कथंचन पूर्यते

anindito hyakāmātmā nālpeṣvarthyanasūyakaḥ |
samudrakalpaḥ sa naro na kathaṃcana pūryate

अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम् ।
पूर्वसंबन्धिसंयोगं नैतद्दान्तो निषेवते

ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpyaham |
pūrvasaṃbandhisaṃyogaṃ naitaddānto niṣevate

सर्वा ग्राम्यास्तथाऽऽरण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः ।
निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते

sarvā grāmyāstathā''raṇyā yāśca loke pravṛttayaḥ |
nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate

मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविच्च यः ।
मुक्तस्य विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य फलं महत्

maitro'tha śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavicca yaḥ |
muktasya vividhaiḥ saṅgaistasya pretya phalaṃ mahat

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मविद्वुधः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते

suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmā''tmavidvudhaḥ |
prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate

कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत् ।
तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्वर्त्म न हीयते

karma yacchubhameveha sadbhirācaritaṃ ca yat |
tadeva jñānayuktasya munervartma na hīyate

निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः ।
कालाकाङ्गी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते

niṣkramya vanamāsthāya jñānayukto jitendriyaḥ |
kālākāṅgī carannevaṃ brahmabhūyāya kalpate

अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन

abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ |
tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana

अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह ।
समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिं चरेत्

avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha |
samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiṃ caret

शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानांमिव चोदके ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य स संशयः

śakunīnāmivākāśe matsyānāṃmiva codake |
yathā gatirna dṛśyeta tathā tasya sa saṃśayaḥ

गृहानुत्सृज्य यो राज्मोक्षमेवाभिपद्यते ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः

gṛhānutsṛjya yo rājmokṣamevābhipadyate |
lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ

संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः ।
संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह

saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivattapaḥ |
saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha

कामे शुचिरनावृत्तः प्रसन्नात्माऽऽत्मविच्छुचिः ।
प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते

kāme śuciranāvṛttaḥ prasannātmā''tmavicchuciḥ |
prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate

यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम् ।
गुहायां निहितं नित्यं तद्दमेनाभिगम्यते

yacca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavam |
guhāyāṃ nihitaṃ nityaṃ taddamenābhigamyate

ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूतानुरोधिनः ।
नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः

jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtānurodhinaḥ |
nāvṛttibhayamastīha paralokabhayaṃ kutaḥ

एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते ।
यदेनं दमसंयुक्तमशक्तं मन्यते जनः

eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate |
yadenaṃ damasaṃyuktamaśaktaṃ manyate janaḥ

एकोऽस्य सुमहाप्राज्ञ दोषः स्यात्सुमहान्गुणः ।
क्षमया विपुला लोका दुर्लभा हि सहिष्णुता

eko'sya sumahāprājña doṣaḥ syātsumahānguṇaḥ |
kṣamayā vipulā lokā durlabhā hi sahiṣṇutā

दान्तस्य किमरण्येन तथाऽदान्तस्य भारत ।
यत्रैव निवसेद्दान्तस्तदरण्यं स चाश्रमः

dāntasya kimaraṇyena tathā'dāntasya bhārata |
yatraiva nivaseddāntastadaraṇyaṃ sa cāśramaḥ

एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत

etadbhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ |
amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata

पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम् ।
ततः प्रीतः स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वहः

punaśca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
tataḥ prītaḥ sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvahaḥ