सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते ।
न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्नुते
sarvametattapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate |
na hyataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalamavāpnute
Shanti Parva
Chapter 159: Tapas as the root of all
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥
12 verses · 159 of 372
What happens in this chapter
Tapas as the root of all
Bhishma praises tapas, austerity. The wise say everything has its root in tapas; one who has not practised it gains no fruit from his rites. By tapas Prajapati created this world and the rishis received the Vedas. Food, roots, medicines and the three Vedic sciences are won by it, and whatever is hard to reach or overcome yields to it. Even the drinker of liquor, the slayer of an embryo and the violator of the guru's bed are freed by well-practised tapas. For one on the path of withdrawal, no tapas is higher than fasting, not even non-violence, truth, charity or sense control. Devas, rishis, pitris, men and beasts all succeed by tapas. Verse 3 is absent from our text.
भीष्म उवाच
प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः ।
तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे
prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ |
tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire
तपसैव ससर्जान्नं फलमूलानि यानि च ।
त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः
औषधान्यगदादीनि तिस्त्रो विद्याश्च संस्कृताः ।
तपसैव हि सिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्
tapasaiva sasarjānnaṃ phalamūlāni yāni ca |
trīm̐llokāṃstapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ
auṣadhānyagadādīni tistro vidyāśca saṃskṛtāḥ |
tapasaiva hi siddhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam
यद्दुरापं दुराराध्यं दुराधर्षं दुरुत्सहम् ।
तत्सर्वं तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ।
ऐश्वर्यमृषयः प्राप्तास्तपसैव न संशयः
yaddurāpaṃ durārādhyaṃ durādharṣaṃ durutsaham |
tatsarvaṃ tapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam |
aiśvaryamṛṣayaḥ prāptāstapasaiva na saṃśayaḥ
सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
तपसैव सुतप्तेन नरः पापात्प्रमुच्यते
surāpo'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ |
tapasaiva sutaptena naraḥ pāpātpramucyate
तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः ।
निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम्
tapaso bahurūpasya taistairdvāraiḥ pravartataḥ |
nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanātparam
अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः ।
एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम्
ahiṃsā satyavacanaṃ dānamindriyanigrahaḥ |
etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanātparam
न दुष्करतरं दानान्नाति मातरमाश्रमः ।
त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासान्नापरं तपः
na duṣkarataraṃ dānānnāti mātaramāśramaḥ |
traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsānnāparaṃ tapaḥ
इन्द्रियाणीह रक्षन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः ।
तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम्
indriyāṇīha rakṣanti viprarṣipitṛdevatāḥ |
tasmādarthe ca dharme ca tapo nānaśanātparam
ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगपक्षिणः ।
यानि चान्यानि भूतानि स्यावराणि चराणि च
ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgapakṣiṇaḥ |
yāni cānyāni bhūtāni syāvarāṇi carāṇi ca
तपः परायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते ।
इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं प्रतिपेदिरे
tapaḥ parāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te |
ityevaṃ tapasā devā mahattvaṃ pratipedire
इमानीष्टविभागानि फलानि तपसः सदा ।
तपसा शक्यते प्राप्नुं देवत्वमपि निश्चयः
imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasaḥ sadā |
tapasā śakyate prāpnuṃ devatvamapi niścayaḥ
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)