अध्याय 157: अज्ञान और लोभ का समान दोष

अनर्थानामधिष्ठानमुक्तो लोभः पितामह ।
अज्ञानमपि कौरव्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

anarthānāmadhiṣṭhānamukto lobhaḥ pitāmaha |
ajñānamapi kauravya śrotumicchāmi tattvataḥ

करोति पापं योऽज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षमम् ।
द्विषते साधुवृत्तांश्च स लोकस्यैति वाच्यताम्

karoti pāpaṃ yo'jñānānnātmano vetti ca kṣamam |
dviṣate sādhuvṛttāṃśca sa lokasyaiti vācyatām

अज्ञानान्निरयं याति तथा ज्ञानेन दुर्गतिम् ।
अज्ञानात्क्लेशमाप्नोति तथाऽऽपत्सु निमज्जति

ajñānānnirayaṃ yāti tathā jñānena durgatim |
ajñānātkleśamāpnoti tathā''patsu nimajjati

प्रजानामप्रवृत्तिं च ज्ञानवृद्धिक्षयोदयान् ।
मूलं स्थानं गतिं कालं कारणं हेतुमेव च

prajānāmapravṛttiṃ ca jñānavṛddhikṣayodayān |
mūlaṃ sthānaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetumeva ca

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव ।
अज्ञानप्रसवं हीदं यद्दुःखमुपलभ्यते

śrotumicchāmi tattvena yathāvadiha pārthiva |
ajñānaprasavaṃ hīdaṃ yadduḥkhamupalabhyate

रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्षः शोकोऽभिमानिता ।
कामः क्रोधश्च दर्पश्च तन्द्री चालस्यमेव च

rāgo dveṣastathā moho harṣaḥ śoko'bhimānitā |
kāmaḥ krodhaśca darpaśca tandrī cālasyameva ca

इच्छा द्वेषस्तथा तापः परवृद्ध्युपतापिता ।
अज्ञानमेन्निर्दिष्टं पापानां चैव याः क्रियाः

icchā dveṣastathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā |
ajñānamennirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ

एतस्य वा प्रवृत्तेश्च वृद्ध्यादीन्यांश्च पृच्छसि ।
विस्तरेण महाराज शृणु तच्च विशेषतः

etasya vā pravṛtteśca vṛddhyādīnyāṃśca pṛcchasi |
vistareṇa mahārāja śṛṇu tacca viśeṣataḥ

उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत ।
अज्ञानं चातिलोभश्चाप्येवं जानीहि पार्थिव

ubhāvetau samaphalau samadoṣau ca bhārata |
ajñānaṃ cātilobhaścāpyevaṃ jānīhi pārthiva

लोभप्रभवमज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते ।
स्थाने स्थानं क्षयेत्क्षीणमुपैति विविधां गतिम्

lobhaprabhavamajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate |
sthāne sthānaṃ kṣayetkṣīṇamupaiti vividhāṃ gatim

मूलं लोभस्य मोहो वै कालात्मगतिरेव च ।
[छिन्ने भिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव च ॥]

mūlaṃ lobhasya moho vai kālātmagatireva ca |
[chinne bhinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva ca ||]

तस्याज्ञानाद्धि लोभो हि कामात्मा गतिरेव च ।
सर्वे दोषास्तथा लोभात्तस्माल्लोभं विवर्जयेत्

tasyājñānāddhi lobho hi kāmātmā gatireva ca |
sarve doṣāstathā lobhāttasmāllobhaṃ vivarjayet

जनको युवनाश्वश्च पृषदश्वः प्रसेनजित् ।
लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये नराधिपाः ।
छिन्ने छिन्ने तथा लोभे दिवं प्राप्ता जनाधिपाः

janako yuvanāśvaśca pṛṣadaśvaḥ prasenajit |
lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye narādhipāḥ |
chinne chinne tathā lobhe divaṃ prāptā janādhipāḥ

प्रत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना ।
त्यक्त्वा लोभं सुखी लोके प्रेत्य चेह च मोदते

pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobhamihātmanā |
tyaktvā lobhaṃ sukhī loke pretya ceha ca modate