अनर्थानामधिष्ठानमुक्तो लोभः पितामह ।
अज्ञानमपि कौरव्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
anarthānāmadhiṣṭhānamukto lobhaḥ pitāmaha |
ajñānamapi kauravya śrotumicchāmi tattvataḥ
Shanti Parva
Chapter 157: Ignorance and greed, equal in fault
इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ॥
14 verses · 157 of 372
What happens in this chapter
Ignorance and greed, equal in fault
Having heard that greed is the seat of all harm, Yudhishthira asks about ignorance: its root, place, course, growth and decline. Bhishma says that one who sins out of ignorance, not knowing his own good, and hates men of good conduct, becomes a byword among people and falls into hell. He names the marks of ignorance: attachment, hatred, delusion, grief, vanity, desire, anger, pride, sloth, idleness and burning at another's rise. Ignorance and excessive greed bear the same fruit and the same faults. Ignorance is born of greed and grows with it, and delusion is the root of greed. So greed must be given up. Janaka, Yuvanashva, Prishadashva, Prasenajit and other kings reached heaven by destroying greed. Give it up, Bhishma tells him, and be happy here and hereafter.
युधिष्ठिर उवाच
भीष्म उवाच
करोति पापं योऽज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षमम् ।
द्विषते साधुवृत्तांश्च स लोकस्यैति वाच्यताम्
karoti pāpaṃ yo'jñānānnātmano vetti ca kṣamam |
dviṣate sādhuvṛttāṃśca sa lokasyaiti vācyatām
अज्ञानान्निरयं याति तथा ज्ञानेन दुर्गतिम् ।
अज्ञानात्क्लेशमाप्नोति तथाऽऽपत्सु निमज्जति
ajñānānnirayaṃ yāti tathā jñānena durgatim |
ajñānātkleśamāpnoti tathā''patsu nimajjati
युधिष्ठिर उवाच
प्रजानामप्रवृत्तिं च ज्ञानवृद्धिक्षयोदयान् ।
मूलं स्थानं गतिं कालं कारणं हेतुमेव च
prajānāmapravṛttiṃ ca jñānavṛddhikṣayodayān |
mūlaṃ sthānaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetumeva ca
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव ।
अज्ञानप्रसवं हीदं यद्दुःखमुपलभ्यते
śrotumicchāmi tattvena yathāvadiha pārthiva |
ajñānaprasavaṃ hīdaṃ yadduḥkhamupalabhyate
भीष्म उवाच
रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्षः शोकोऽभिमानिता ।
कामः क्रोधश्च दर्पश्च तन्द्री चालस्यमेव च
rāgo dveṣastathā moho harṣaḥ śoko'bhimānitā |
kāmaḥ krodhaśca darpaśca tandrī cālasyameva ca
इच्छा द्वेषस्तथा तापः परवृद्ध्युपतापिता ।
अज्ञानमेन्निर्दिष्टं पापानां चैव याः क्रियाः
icchā dveṣastathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā |
ajñānamennirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ
एतस्य वा प्रवृत्तेश्च वृद्ध्यादीन्यांश्च पृच्छसि ।
विस्तरेण महाराज शृणु तच्च विशेषतः
etasya vā pravṛtteśca vṛddhyādīnyāṃśca pṛcchasi |
vistareṇa mahārāja śṛṇu tacca viśeṣataḥ
उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत ।
अज्ञानं चातिलोभश्चाप्येवं जानीहि पार्थिव
ubhāvetau samaphalau samadoṣau ca bhārata |
ajñānaṃ cātilobhaścāpyevaṃ jānīhi pārthiva
लोभप्रभवमज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते ।
स्थाने स्थानं क्षयेत्क्षीणमुपैति विविधां गतिम्
lobhaprabhavamajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate |
sthāne sthānaṃ kṣayetkṣīṇamupaiti vividhāṃ gatim
मूलं लोभस्य मोहो वै कालात्मगतिरेव च ।
[छिन्ने भिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव च ॥]
mūlaṃ lobhasya moho vai kālātmagatireva ca |
[chinne bhinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva ca ||]
तस्याज्ञानाद्धि लोभो हि कामात्मा गतिरेव च ।
सर्वे दोषास्तथा लोभात्तस्माल्लोभं विवर्जयेत्
tasyājñānāddhi lobho hi kāmātmā gatireva ca |
sarve doṣāstathā lobhāttasmāllobhaṃ vivarjayet
जनको युवनाश्वश्च पृषदश्वः प्रसेनजित् ।
लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये नराधिपाः ।
छिन्ने छिन्ने तथा लोभे दिवं प्राप्ता जनाधिपाः
janako yuvanāśvaśca pṛṣadaśvaḥ prasenajit |
lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye narādhipāḥ |
chinne chinne tathā lobhe divaṃ prāptā janādhipāḥ
प्रत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना ।
त्यक्त्वा लोभं सुखी लोके प्रेत्य चेह च मोदते
pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobhamihātmanā |
tyaktvā lobhaṃ sukhī loke pretya ceha ca modate
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)