अध्याय 156: पाप का अधिष्ठान लोभ

पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ

pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena bharatarṣabha

पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप ।
एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते

pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa |
eko lobho mahāgrāho lobhātpāpaṃ pravartate

अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम् ।
निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः

ataḥ pāpamadharmaśca tathā duḥkhamanuttamam |
nikṛtyā mūlametaddhi yena pāpakṛto janāḥ

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते ।
लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता

lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate |
lobhānmohaśca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā

अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः ।
अभिध्याऽप्रख्यता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते

akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ |
abhidhyā'prakhyatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate

अत्यागश्च कुतर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियः ।
कुलविद्यामदश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा

atyāgaśca kutarkaśca vikarmasu ca yāḥ kriyaḥ |
kulavidyāmadaścaiva rūpaiśvaryamadastathā

सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वसत्कृतिः ।
सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम्

sarvabhūteṣvabhidrohaḥ sarvabhūteṣvasatkṛtiḥ |
sarvabhūteṣvaviśvāsaḥ sarvabhūteṣvanārjavam

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम् ।
वाग्वेगो मनसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च

haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam |
vāgvego manaso vego nindāvegastathaiva ca

उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः ।
ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुर्जयः

upasthodarayorvego mṛtyuvegaśca dāruṇaḥ |
īrṣyāvegaśca balavānmithyāvegaśca durjayaḥ

रसवेगश्च दुर्वार्यः श्रोत्रवेगश्च दुःसह ।
कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्कर्मकारिता ।
साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा

rasavegaśca durvāryaḥ śrotravegaśca duḥsaha |
kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarmakāritā |
sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā

आतौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवाः ।
न त्यजन्त्यात्मकर्मैकं यन्न जीर्यति जीर्यतः

ātau bālye ca kaumāre yauvane cāpi mānavāḥ |
na tyajantyātmakarmaikaṃ yanna jīryati jīryataḥ

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्रीत्या कथंचन ।
नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः

yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prītyā kathaṃcana |
nityaṃ gambhīratoyābhirāpagābhirivodadhiḥ

न प्रहृष्यति यो लोभैः कामैर्यश्च न तृप्यति ।
यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः

na prahṛṣyati yo lobhaiḥ kāmairyaśca na tṛpyati |
yo na devairna gandharvairnāsurairna mahoragaiḥ

ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा ।
स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना

jñāyate nṛpa tattvena sarvairbhūtagaṇaistathā |
sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā

दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशून्यं मत्सरस्तथा ।
भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम्

dambho drohaśca nindā ca paiśūnyaṃ matsarastathā |
bhavantyetāni kauravya lubdhānāmakṛtātmanām

सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः ।
छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः

sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayanto bahuśrutāḥ |
chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ

द्वेपक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
अन्तःक्षुरा वाङ्भधुराः कृपाश्छन्नास्तृणैरिव

dvepakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ |
antaḥkṣurā vāṅbhadhurāḥ kṛpāśchannāstṛṇairiva

धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत् ।
कुर्वते च बहून्मार्गांस्तान्हेतुबलमाश्रिताः ।
सर्वमार्गान्विलुम्पन्ति लोभज्ञानेष्ववस्थिताः

dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat |
kurvate ca bahūnmārgāṃstānhetubalamāśritāḥ |
sarvamārgānvilumpanti lobhajñāneṣvavasthitāḥ

धर्मस्य ह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः ।
याया विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रपद्यते

dharmasya hriyamāṇasya lobhagrastairdurātmabhiḥ |
yāyā vikriyate saṃsthā tataḥ sā'pi prapadyate

दर्पः बोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽभिमानिता ।
एत हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु

darpaḥ bodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko'bhimānitā |
eta hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu

एताना टान्बुद्धस्व नित्यं लोभसमन्वितान् ।
शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान्

etānā ṭānbuddhasva nityaṃ lobhasamanvitān |
śiṣṭāṃstu paripṛcchethā yānvakṣyāmi śucivratān

येष्वावृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च ।
नामिपेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च

yeṣvāvṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca |
nāmipeṣu prasaṅgo'sti na priyeṣvapriyeṣu ca

शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः ।
सुखं दुःखं समं येषां सत्यं येषां परायणम्

śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ samaṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam

दातारो न ग्रहीतारो दयावन्तस्नथैव च ।
पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च

dātāro na grahītāro dayāvantasnathaiva ca |
pitṛdevātitheyāśca nityodyuktāstathaiva ca

सर्वोपकारिणो वीराः सर्वधर्मानुपालकाः ।
सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत

sarvopakāriṇo vīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ |
sarvabhūtahitāścaiva sarvadeyāśca bhārata

न ते चालयितुं शक्या धर्मव्याहारकारिणः ।
न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम्

na te cālayituṃ śakyā dharmavyāhārakāriṇaḥ |
na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yatpurā sādhubhiḥ kṛtam

न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः ।
ते सेव्याः साधुभिर्नित्यमसाधूंश्च विवर्जयेत्

na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ |
te sevyāḥ sādhubhirnityamasādhūṃśca vivarjayet

कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः ।
सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्व च पृच्छ च

kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ |
suvratāḥ sthiramaryādāstānupāsva ca pṛccha ca

न वागर्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेपां युधिष्ठिर ॥
अवश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा

na vāgarthaṃ yaśorthaṃ vā dharmastepāṃ yudhiṣṭhira ||
avaśyaṃ kārya ityeva śarīrasya kriyāstathā

त भयं क्रोधचापल्ये न शोकस्तेषु विद्यते ।
न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः

ta bhayaṃ krodhacāpalye na śokasteṣu vidyate |
na dharmadhvajinaścaiva na guhyaṃ kiṃcidāsthitāḥ

येष्वलोभस्तथाऽमोहो ये च सत्यार्जवे स्थिताः ।
तेषु कौन्तेय रज्येथा येषां न भ्रश्यते पुनः

yeṣvalobhastathā'moho ye ca satyārjave sthitāḥ |
teṣu kaunteya rajyethā yeṣāṃ na bhraśyate punaḥ

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च ।
निर्ममा निरहंकाराः सत्वस्थाः समदर्शिनः

ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca |
nirmamā nirahaṃkārāḥ satvasthāḥ samadarśinaḥ

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात
प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च ।
समानि येषां स्थिरविक्रमाणां
बुभुत्सतां सत्यपथे स्थितानाम्

lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta
priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ
bubhutsatāṃ satyapathe sthitānām

धर्मप्रियांस्तान्सुमहानुभावान्
दान्तोऽप्रमत्तश्च समर्चयेथाः ।
दैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति
शुभाशुभे वाक्प्रलापास्तथाऽन्ये

dharmapriyāṃstānsumahānubhāvān
dānto'pramattaśca samarcayethāḥ |
daivātsarve guṇavanto bhavanti
śubhāśubhe vākpralāpāstathā'nye