अध्याय 155: वायु द्वारा शाल्मलि का मानभंग

एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शाल्मलिं ब्रह्मवित्तमः ।
नारदः पवने सर्वं शाल्मलेर्वाक्यमब्रवीत्

evamuktvā tu rājendra śālmaliṃ brahmavittamaḥ |
nāradaḥ pavane sarvaṃ śālmalervākyamabravīt

हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छाल्मलिः परिवारवान् ।
बृहन्मूलो बृहच्छायः स त्वां वायोऽवमन्यते

himavatpṛṣṭhajaḥ kaścicchālmaliḥ parivāravān |
bṛhanmūlo bṛhacchāyaḥ sa tvāṃ vāyo'vamanyate

बहुव्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः ।
न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं तवाग्रतः

bahuvyākṣepayuktāni tvāmāha vacanāni saḥ |
na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tavāgrataḥ

जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम् ।
वरिष्ठं च गरिष्ठं च सर्वलोकेश्वरं प्रभुम्

jānāmi tvāmahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam |
variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca sarvalokeśvaraṃ prabhum

एतत्तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः ।
शाल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत्

etattu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ |
śālmaliṃ tamupāgamya kruddho vacanamabravīt

शाल्मले नारदो गच्छंस्त्वयोक्तो मद्विगर्हणम् ।
अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम्

śālmale nārado gacchaṃstvayokto madvigarhaṇam |
ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmyātmano balam

नाहं त्वां नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम ।
पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः

nāhaṃ tvāṃ nābhijānāmi viditaścāsi me druma |
pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavānprabhuḥ

तस्य विश्रमणादेव प्रसादौ मत्कृतस्तव ।
अभूत्तस्य प्रसादात्त्वां न भज्यामि द्रुमाधम

tasya viśramaṇādeva prasādau matkṛtastava |
abhūttasya prasādāttvāṃ na bhajyāmi drumādhama

यन्मां त्वमवजानीषे यथाऽन्यं प्राकृतं तथा ।
दर्शयाम्येष चात्मानं यथा मां नावमन्यसे

yanmāṃ tvamavajānīṣe yathā'nyaṃ prākṛtaṃ tathā |
darśayāmyeṣa cātmānaṃ yathā māṃ nāvamanyase

एवमुक्तस्ततः प्राह शाल्मलिः प्रहसन्निव ।
पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना

evamuktastataḥ prāha śālmaliḥ prahasanniva |
pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānamātmanā

मयि वै मुच्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि ।
न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयं प्रभुः ।
बलाधिकोऽहं त्वत्तश्च न भीः कार्या मया तव

mayi vai mucyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi |
na te bibhemi pavana yadyapi tvaṃ svayaṃ prabhuḥ |
balādhiko'haṃ tvattaśca na bhīḥ kāryā mayā tava

ये तु बुद्ध्या हि बलिनस्ते भवन्ति बलीयसः ।
प्राणमात्रबला ये वै नैव ते बलिनो मताः

ye tu buddhyā hi balinaste bhavanti balīyasaḥ |
prāṇamātrabalā ye vai naiva te balino matāḥ

इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः ।
दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत्

ityevamuktaḥ pavanaḥ śva ityevābravīdvacaḥ |
darśayiṣyāmi te tejastato rātrirupāgamat

अथ निश्चित्य मनसा शाल्मलिर्वैरधारणम् ।
पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वना

atha niścitya manasā śālmalirvairadhāraṇam |
paśyamānastadātmānamasamaṃ mātariśvanā

नारदे यन्मया प्रोक्तं वचनं प्रति तन्मृषा ।
असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः

nārade yanmayā proktaṃ vacanaṃ prati tanmṛṣā |
asamartho hyahaṃ vāyorbalena balavānhi saḥ

मारुतो बल्यान्नित्यं यथा वै नारदोऽब्रवीत् ।
अहं तु दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः

māruto balyānnityaṃ yathā vai nārado'bravīt |
ahaṃ tu durbalo'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः ।
तदहं बुद्धिमास्थाय भयं त्यक्ष्ये समीरणात्

kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaścidvanaspatiḥ |
tadahaṃ buddhimāsthāya bhayaṃ tyakṣye samīraṇāt

यदि तां बुद्धिमास्थाय तिष्ठेयुः पर्णिनो वने ।
अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः

yadi tāṃ buddhimāsthāya tiṣṭheyuḥ parṇino vane |
ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhātpavanānnātra saṃśayaḥ

ते तु बाला न जानन्ति यथा नैतान्समीरणः ।
समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा

te tu bālā na jānanti yathā naitānsamīraṇaḥ |
samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmyahaṃ tathā

ततो निश्चित्य मनसा शाल्मलिः क्षुभितस्तदा ।
शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत्

tato niścitya manasā śālmaliḥ kṣubhitastadā |
śākhāḥ skandhānpraśākhāśca svayameva vyaśātayat

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च ।
प्रभाते वायुमायान्तं प्रेक्षते स्म वनस्पतिः

sa parityajya śākhāśca patrāṇi kusumāni ca |
prabhāte vāyumāyāntaṃ prekṣate sma vanaspatiḥ

ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान् ।
आजगामाथ तं देशमास्ते यत्र स शाल्मलिः

tataḥ kruddhaḥ śvasanvāyuḥ pātayanvai mahādrumān |
ājagāmātha taṃ deśamāste yatra sa śālmaliḥ

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं
निशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः ।
उवाच वाक्यं स्ययमान एवं
मुदायुतः शाल्मलिं रुग्णशाखम्

taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ
niśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ |
uvāca vākyaṃ syayamāna evaṃ
mudāyutaḥ śālmaliṃ rugṇaśākham

अहमप्येवमेव त्वां कुर्यां वै शाल्मले रुषा ।
आत्मना यत्कृतं कृच्छ्रं शाखानामपकर्षणम्

ahamapyevameva tvāṃ kuryāṃ vai śālmale ruṣā |
ātmanā yatkṛtaṃ kṛcchraṃ śākhānāmapakarṣaṇam

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशकः ।
आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगः कृतः

hīnapuṣpāgraśākhastvaṃ śīrṇāṅkurapalāśakaḥ |
ātmadurmantriteneha madvīryavaśagaḥ kṛtaḥ

एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शाल्मलिर्व्रीडितस्तदा ।
अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाऽब्रवीत्

etacchrutvā vaco vāyoḥ śālmalirvrīḍitastadā |
atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yattadā'bravīt

एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्वलीयसा ।
वैरमासञ्जते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा

evaṃ hi rājaśārdūla durbalaḥ sanvalīyasā |
vairamāsañjate bālastapyate śālmaliryathā

तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः ।
शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा

tasmādvairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ |
śoceddhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śālmalistathā

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु ।
शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम्

na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvantyapakāriṣu |
śanaiḥ śanairmahārāja darśayanti sma te balam

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना ।
बुद्धिर्वुद्धिमतो याति तूलष्विव हुताशनः

vairaṃ na kurvīta naro durbuddhirbuddhijīvinā |
buddhirvuddhimato yāti tūlaṣviva hutāśanaḥ

न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप ।
तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीह कश्चन

na hi buddhyā samaṃ kiṃcidvidyate puruṣe nṛpa |
tathā balena rājendra na samo'stīha kaścana

तस्मात्क्षमेत बालाय जडान्धवधिराय च ।
बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन्

tasmātkṣameta bālāya jaḍāndhavadhirāya ca |
balādhikāya rājendra taddṛṣṭaṃ tvayi śatruhan

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते ।
बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः

akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute |
balena na samā rājannarjunasya mahātmanaḥ

निहताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना ।
चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे

nihatāścaiva bhagnāśca pāṇḍavena yaśasvinā |
caratā balamāsthāya pākaśāsaninā mṛdhe

उक्ताश्च ते राजधर्मा आपद्धर्माश्च भारत ।
विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रव्रवीमि ते

uktāśca te rājadharmā āpaddharmāśca bhārata |
vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ pravravīmi te