अध्याय 142: युधिष्ठिर का संशय और शुक्र की कठोर नीति

यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम् ।
अस्तिस्विद्दस्युमर्यादा यामयं परिवर्जयेत्

yadidaṃ ghoramuddiṣṭamaśraddheyamivānṛtam |
astisviddasyumaryādā yāmayaṃ parivarjayet

संमुह्यामि विपीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः ।
उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन्

saṃmuhyāmi vipīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ |
udyamaṃ nādhigacchāmi kutaścitparicintayan

नैतच्छ्रुत्वागमादेव तव धर्मानुशासनम् ।
प्रज्ञासमभिहारोऽयं कविभिः संभृतं मधु

naitacchrutvāgamādeva tava dharmānuśāsanam |
prajñāsamabhihāro'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu

बाह्याः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः ।
बहुशाखेन धर्मेण यत्रैषा संप्रसिध्यते

bāhyāḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatastataḥ |
bahuśākhena dharmeṇa yatraiṣā saṃprasidhyate

बुद्धिं संजनयेद्राज्ञां धर्ममाचरतां सदा ।
जयो भवति कौरव्य सदा तद्वृद्धिरेव च

buddhiṃ saṃjanayedrājñāṃ dharmamācaratāṃ sadā |
jayo bhavati kauravya sadā tadvṛddhireva ca

बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः ।
धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः

buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ |
dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatastataḥ

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते ।
दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता

naikaśākhena dharmeṇa rājño dharmo vidhīyate |
durbalasya kutaḥ prajñā purastādanudāhṛtā

अद्वैधज्ञः प्रतिद्वैधे संशयं प्राप्नुमर्हति ।
बुद्धिद्वैधं विधातव्यं पुरस्तादेव भारत

advaidhajñaḥ pratidvaidhe saṃśayaṃ prāpnumarhati |
buddhidvaidhaṃ vidhātavyaṃ purastādeva bhārata

पार्श्वतः कारणं राज्ञो विषूच्यस्त्वापगा इव ।
जनास्तूच्चरितं धर्मं विजान्त्यन्यथाऽन्यथा

pārśvataḥ kāraṇaṃ rājño viṣūcyastvāpagā iva |
janāstūccaritaṃ dharmaṃ vijāntyanyathā'nyathā

सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनः परे ।
तद्वै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम्

samyagvijñāninaḥ kecinmithyāvijñāninaḥ pare |
tadvai yathāyathaṃ buddhvā jñānamādadate satām

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः ।
वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्थाः ख्यापयन्ति ते

parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ |
vaiṣamyamarthavidyānāṃ nirarthāḥ khyāpayanti te

आजिजीविषवो विद्यां यशः कामौ समन्तनः ।
ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः

ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaḥ kāmau samantanaḥ |
te sarve nṛpa pāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम् ।
तथा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रायुक्तिनिष्ठिताः

apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham |
tathā hyaśāstrakuśalāḥ sarvatrāyuktiniṣṭhitāḥ

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः ।
विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति मे मतिः

parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ |
vijñānamatha vidyānāṃ na samyagiti me matiḥ

निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च ।
वागास्तिक्यानुनीताश्च दुग्धविद्याफला इव

nindayā paravidyānāṃ svavidyāṃ khyāpayanti ca |
vāgāstikyānunītāśca dugdhavidyāphalā iva

तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत ।
व्याजेन कृत्स्नो विहितो धर्मस्ते परिहास्यते

tānvidyāvaṇijo viddhi rākṣasāniva bhārata |
vyājena kṛtsno vihito dharmaste parihāsyate

न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्ध्येति नः श्रुतम् ।
इति बार्हस्पत्यविज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्

na dharmavacanaṃ vācā naiva buddhyeti naḥ śrutam |
iti bārhaspatyavijñānaṃ provāca maghavā svayam

न त्यव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते ।
स्वविनीतेन शास्त्रेण ह्यविद्यः स्यादथापरः

na tyava vacanaṃ kiṃcidanimittādihocyate |
svavinītena śāstreṇa hyavidyaḥ syādathāparaḥ

लोकयात्रामिहैके तु धर्मं प्राहुर्मनीषिणः ।
समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेत् पण्डितः

lokayātrāmihaike tu dharmaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ |
samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayamūhet paṇḍitaḥ

अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादनिमित्तादिहोच्यते ।
शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम्

amarṣācchāstrasaṃmohādanimittādihocyate |
śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yātyadarśanam

आगमागतया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते ।
अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते

āgamāgatayā buddhyā vacanena praśasyate |
ajñānājjñānahetutvādvacanaṃ sādhu manyate

अनुपागतमेवेदं शास्त्रमेवमपार्थकम् ।
दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा

anupāgatamevedaṃ śāstramevamapārthakam |
daiteyānuśanā prāha saṃśayacchedanaṃ purā

ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत् ।
तेन संच्छिन्नमूलेन कस्तोषयितुमिच्छति

jñānamapyapadiśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat |
tena saṃcchinnamūlena kastoṣayitumicchati

पुनर्व्यवसितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुते ।
उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे तत्त्वमीक्षसे

punarvyavasitaṃ yo vā nedaṃ vākyamupāśnute |
ugrāyaiva hi sṛṣṭo'si karmaṇe tattvamīkṣase

अग्रे मामन्ववेक्षस्व राजन्योऽयं बुभूषते ।
यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं न प्रमोदते

agre māmanvavekṣasva rājanyo'yaṃ bubhūṣate |
yathā pramucyate tvanyo yadarthaṃ na pramodate

अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम् ।
तस्मान्नतैक्ष्ण्याद्भूतानां यात्रा काचित्प्रसिद्ध्यति

ajo'śvaḥ kṣatramityetatsadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam |
tasmānnataikṣṇyādbhūtānāṃ yātrā kācitprasiddhyati

यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः ।
एषा ह्येव तु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत्

yastvavadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ |
eṣā hyeva tu maryādā yāmayaṃ parivarjayet

तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयत्युत ।
अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव

tasmāttīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayatyuta |
anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyurvṛkā iva

यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव ।
विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः

yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñjalādiva |
viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ

कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान् ।
प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन्

kulīnānsacivānkṛtvā vedavidyāsamanvitān |
praśādhi pṛthivīṃ rājanprajā dharmeṇa pālayan

विहीनजन्मकर्माणि यः प्रगृह्णाति भूमिपः ।
उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम्

vihīnajanmakarmāṇi yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ |
ubhayasyāviśeṣajñastadvai kṣatraṃ napuṃsakam

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते ।
उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव

naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate |
ubhayaṃ na vyatikrāmedugro bhūtvā mṛdurbhava

कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम् ।
उग्रकर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै

kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi me sthitam |
ugrakarmaṇi sṛṣṭo'si tasmādrājyaṃ praśādhi vai

अरुष्टः कस्यचिद्राजन्नेवमेव समाचर ।
अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम् ।
एवं शुक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ

aruṣṭaḥ kasyacidrājannevameva samācara |
aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam |
evaṃ śukro'bravīddhīmānāpatsu bharatarṣabha

अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत् ।
पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

asti cediha maryādā yāmanyo nātilaṅghayet |
pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha

ब्राह्मणानेव सेवेत विद्याबृद्धांस्तपस्विनः ।
श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम्

brāhmaṇāneva seveta vidyābṛddhāṃstapasvinaḥ |
śrutacāritravṛttāḍhyānpavitraṃ hyetaduttamam

शुश्रूषा तु महाराज सान्त्वं विप्रेषु नित्यदा ।
क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप

śuśrūṣā tu mahārāja sāntvaṃ vipreṣu nityadā |
kruddhairhi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa

तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या परमं भयम् ।
प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथोरगाः

teṣāṃ prītyā yaśo mukhyamaprītyā paramaṃ bhayam |
prītyā hyamṛtavadviprāḥ kruddhāścaiva yathoragāḥ