अध्याय 141: अकाल में विश्वामित्र और चाण्डाल का संवाद

हीने परमके धर्मे सर्वलोकविलङ्घिते ।
अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते

hīne paramake dharme sarvalokavilaṅghite |
adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते लोकिश्चये ।
राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वाऽपि विशांपते

maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite lokiścaye |
rājabhiḥ pīḍite loke corairvā'pi viśāṃpate

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च ।
कामाल्लोभाच्च मोहाच्च भयं पश्यत्सु भारत

sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca |
kāmāllobhācca mohācca bhayaṃ paśyatsu bhārata

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यं भीतेषु भारत ।
नित्यं च हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्

aviśvasteṣu sarveṣu nityaṃ bhīteṣu bhārata |
nityaṃ ca hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam

प्रदीप्तेषु च देशेषु ब्राह्मण्ये चातिपीडिते ।
अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते

pradīpteṣu ca deśeṣu brāhmaṇye cātipīḍite |
avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite

सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने ।
केनस्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते

sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane |
kenasvidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate

अतितिक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप ।
कतमापदि वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह

atitikṣuḥ putrapautrānanukrośānnarādhipa |
katamāpadi varteta tanme brūhi pitāmaha

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते ।
कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप

kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate |
kathamarthācca dharmācca na hīyeta paraṃtapa

राजमूला महाबाहो योगक्षेमसुवृष्टयः ।
प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च

rājamūlā mahābāho yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ |
prajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च भरतर्षभ ।
राजमूला इति मतिर्मम नास्त्यत्र संशयः

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśca bharatarṣabha |
rājamūlā iti matirmama nāstyatra saṃśayaḥ

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके ।
विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं भवेत्तदा

tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake |
vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ bhavettadā

अधाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे

adhāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवव्यतिक्रमात् ।
अनावृष्टिरभूद्धोरा लोके द्वादशवार्षिकी

tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavyatikramāt |
anāvṛṣṭirabhūddhorā loke dvādaśavārṣikī

प्रजानामतिवृद्धानां युगान्ते समुपस्थिते ।
त्रेतायां मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने

prajānāmativṛddhānāṃ yugānte samupasthite |
tretāyāṃ mokṣasamaye dvāparapratipādane

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः ।
जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तमण्डलः

na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo'bhavadguruḥ |
jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttamaṇḍalaḥ

नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः ।
नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः किंचिदन्तर्गताऽभवन्

nāvaśyāyo'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ |
nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kiṃcidantargatā'bhavan

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च ।
हतत्विषो न लक्ष्यन्ते निसर्गात्पूर्वकारितात्

sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni ca |
hatatviṣo na lakṣyante nisargātpūrvakāritāt

भूमिः शुष्कजलस्थाना विनिवृत्तसभाप्रपा ।
निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्‌कारमङ्गला

bhūmiḥ śuṣkajalasthānā vinivṛttasabhāprapā |
nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭ‌kāramaṅgalā

उत्सन्नकृषिगोरक्षा निवृत्तविपणापणा ।
निवृत्तपूर्वसमया संप्रनष्टमहोत्सवा

utsannakṛṣigorakṣā nivṛttavipaṇāpaṇā |
nivṛttapūrvasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतनराकुला ।
शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना

asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtanarākulā |
śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छूरैः क्वचिद्राजभिरातुरैः ।
परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना

kvaciccoraiḥ kvacicchūraiḥ kvacidrājabhirāturaiḥ |
parasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā

गतदैवतसंस्थाना वृद्धबालविनाकृता ।
गोजाविमहिषीहीना परस्परपराहता

gatadaivatasaṃsthānā vṛddhabālavinākṛtā |
gojāvimahiṣīhīnā parasparaparāhatā

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टोत्सवसंचया ।
शवभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा

hataviprā hatārakṣā pranaṣṭotsavasaṃcayā |
śavabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā

तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणधर्मे युधिष्ठिर ।
बभूवुः क्षुधिता मर्त्याः खादमानाः परस्परम्

tasminpratibhaye kāle kṣīṇadharme yudhiṣṭhira |
babhūvuḥ kṣudhitā martyāḥ khādamānāḥ parasparam

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदेवताः ।
आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः

ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidevatāḥ |
āśramānsaṃparityajya paryadhāvannitastataḥ

विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः ।
क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत्

viśvāmitro'tha bhagavānmaharṣiraniketanaḥ |
kṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvat

त्यक्त्वा दारांश्च पुत्रांश्च कस्मिंश्च जनसंसदि ।
भक्ष्याभक्ष्यसमो भ्रूत्वा निरग्निरनिकेतनः

tyaktvā dārāṃśca putrāṃśca kasmiṃśca janasaṃsadi |
bhakṣyābhakṣyasamo bhrūtvā niragniraniketanaḥ

स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निकेतनम् ।
हिंस्राणां प्राणिघातानामाससाद वने क्वचित्

sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niketanam |
hiṃsrāṇāṃ prāṇighātānāmāsasāda vane kvacit

विभिन्नकलशाकीर्णं श्रमांसेन च भूषितम् ।
वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्

vibhinnakalaśākīrṇaṃ śramāṃsena ca bhūṣitam |
varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् ।
सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमुखम्

mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam |
sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmukham

कुक्कुटाराबहुलं गर्दभध्वनिनादितम् ।
उद्धोषद्भिः खरैर्वाक्यैः कलहद्भिः परस्परम्

kukkuṭārābahulaṃ gardabhadhvanināditam |
uddhoṣadbhiḥ kharairvākyaiḥ kalahadbhiḥ parasparam

उलूकपक्षिध्वनिभिर्देवतायतनैर्वृतम् ।
लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्

ulūkapakṣidhvanibhirdevatāyatanairvṛtam |
lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam

तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधिपुत्रो महानृपिः ।
आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः

tatpraviśya kṣudhāviṣṭo gādhiputro mahānṛpiḥ |
āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ

न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः ।
मांसमन्नं फलं मूलमन्यद्वा तत्र किंचन

na ca kvacidavindatsa bhikṣamāṇo'pi kauśikaḥ |
māṃsamannaṃ phalaṃ mūlamanyadvā tatra kiṃcana

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः ।
पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे

aho kṛcchraṃ mayā prāptamiti niścitya kauśikaḥ |
papāta bhūmau daurbalyāttasmiṃścaṇḍālapakkaṇe

स चिन्तयामास मुनिः किंनु मे सुकृतं भवेत् ।
कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम

sa cintayāmāsa muniḥ kiṃnu me sukṛtaṃ bhavet |
kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syāditi pārthivasattama

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्त्रीं पतितां मुनिः ।
चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य वै

sa dadarśa śvamāṃsasya kutantrīṃ patitāṃ muniḥ |
caṇḍālasya gṛhe rājansadyaḥ śastrahatasya vai

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया ।
न--दानीमुपायो मे विद्यते प्राणधारणे

sa cintayāmāsa tadā steyaṃ kāryamito mayā |
na--dānīmupāyo me vidyate prāṇadhāraṇe

---सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः ।
परस्परं भवेत्पूर्वमास्थेयमिति निश्चयः ।

---su vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ |
parasparaṃ bhavetpūrvamāstheyamiti niścayaḥ |

हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम् ।
असंभवे त्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात्

hīnādādeyamādau syātsamānāttadanantaram |
asaṃbhave tvādadīta viśiṣṭādapi dhārmikāt

सोऽहमन्तावसायीनां हराम्येनां प्रतिग्रहात् ।
न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम्

so'hamantāvasāyīnāṃ harāmyenāṃ pratigrahāt |
na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmyetadāmiṣam

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः ।
तस्मिन्देशे सुसुष्वाप पतितो यत्र भारत

etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ |
tasmindeśe susuṣvāpa patito yatra bhārata

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमुखम्

sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe |
śanairutthāya bhagavānpraviveśa kuṭīmukham

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः ।
परिभिन्नस्वरो रूक्षः प्रोवाचाप्रियदर्शनः

sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ |
paribhinnasvaro rūkṣaḥ provācāpriyadarśanaḥ

कः कुतन्त्रीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे ।
जागर्मि नैव सुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः

kaḥ kutantrīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe |
jāgarmi naiva supto'smi hato'sīti ca dāruṇaḥ

विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच ह ।
सहसाऽभ्यागतं भूयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा

viśvāmitro'hamityeva sahasā tamuvāca ha |
sahasā'bhyāgataṃ bhūyaḥ sodvegastena karmaṇā

विश्वामित्रोऽहमायुष्मन्नागतोऽहं बुभुक्षितः ।
मा वधीर्मम सद्बुद्धे यदि सम्यक्प्रपश्यसि

viśvāmitro'hamāyuṣmannāgato'haṃ bubhukṣitaḥ |
mā vadhīrmama sadbuddhe yadi samyakprapaśyasi

चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः ।
शयनादुपसंभ्रान्त उद्ययौ प्रति तं ततः

caṇḍālastadvacaḥ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥ |
śayanādupasaṃbhrānta udyayau prati taṃ tataḥ

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः ।
उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम्

sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānātkṛtāñjaliḥ |
uvāca kauśikaṃ rātrau brahmankiṃ te cikīrṣitam

विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन् ।
क्षुधितोऽन्तर्गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्

viśvāmitrastu mātaṅgamuvāca parisāntvayan |
kṣudhito'ntargataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm

क्षुधितः कलुषं यातो नास्ति ह्रीरशनार्थिनः ।
क्षुच्च मां दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम्

kṣudhitaḥ kaluṣaṃ yāto nāsti hrīraśanārthinaḥ |
kṣucca māṃ dūṣayatyatra hariṣyāmi śvajāghanīm

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा ।
दुर्बलो नष्टसंज्ञश्च भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः ।
सोधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम्

avasīdanti me prāṇāḥ smṛtirme naśyati kṣudhā |
durbalo naṣṭasaṃjñaśca bhakṣyābhakṣyavivarjitaḥ |
sodharmaṃ budhyamāno'pi hariṣyāmi śvajāghanīm

यदा भैक्षं न विन्दामि युष्माकमहमालये ।
तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम्

yadā bhaikṣaṃ na vindāmi yuṣmākamahamālaye |
tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm

अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिषाङ्विभुः ।
यथा च सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः

agnirmukhaṃ purodhāśca devānāṃ śuciṣāṅvibhuḥ |
yathā ca sarvabhugbrahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ

तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः ।
श्रुत्वा तथा तमातिष्ठ यथा धर्मो न हीयते

tamuvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ |
śrutvā tathā tamātiṣṭha yathā dharmo na hīyate

धर्मं तवापि विप्रर्षे शृणु यत्ते ब्रवीम्यहम्

dharmaṃ tavāpi viprarṣe śṛṇu yatte bravīmyaham

मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्य तु जाघी

mṛgāṇāmadhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ |
tasyāpyadhama uddeśaḥ śarīrasya tu jāghī

नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म गर्हितम् ।
चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः

nedaṃ samyagvyavasitaṃ maharṣe karma garhitam |
caṇḍālasvasya haraṇamabhakṣyasya viśeṣataḥ

साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे ।
श्वमांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने

sādhvanyamanupaśya tvamupāyaṃ prāṇadhāraṇe |
śvamāṃsalobhāttapaso nāśaste syānmahāmune

जानता विहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः ।
मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः

jānatā vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ |
mā sma dharmaṃ parityākṣīstvaṃ hi dharmaviduttamaḥ

विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ ।
क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः

viśvāmitrastato rājannityukto bharatarṣabha |
kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punareva mahāmuniḥ

निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः ।
न विद्यतेऽप्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे

nirāhārasya sumahānmama kālo'bhidhāvataḥ |
na vidyate'pyupāyaśca kaścinme prāṇadhāraṇe

येनकेन विशेषेण कर्मणा येनकेनचित् ।
उज्जिहीर्षे सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत्

yenakena viśeṣeṇa karmaṇā yenakenacit |
ujjihīrṣe sīdamānaḥ samartho dharmamācaret

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः ।
ब्रह्मवह्निर्मम बलं भोक्ष्यामि शमयन्क्षुधाम्

aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāmathāgnikaḥ |
brahmavahnirmama balaṃ bhokṣyāmi śamayankṣudhām

यथायथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया ।
जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात्

yathāyathaiva jīveddhi tatkartavyamahelayā |
jīvitaṃ maraṇācchreyo jīvandharmamavāpnuyāt

सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्ष्यस्यापि भक्षणम् ।
व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम्

so'haṃ jīvitamākāṅkṣannabhakṣyasyāpi bhakṣaṇam |
vyavasye buddhipūrvaṃ vai tadbhavānanumanyatām

जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि तु ।
तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः

jīvandharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmyaśubhāni tu |
tapobhirvidyayā caiva jyotīṃṣīva mahattamaḥ

नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमद्य
नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम् ।
भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोस्तु
श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्ष्यो द्विजानाम्

naitatkhādanprāpsyase prāṇamadya
nāyurdīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim |
bhikṣāmanyāṃ bhikṣa mā te manostu
śvabhakṣaṇe śvā hyabhakṣyo dvijānām

न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य
च्छ्वपाकमन्ये न च मेऽस्ति वित्तम ।
क्षुघार्तश्चाहमगतिर्निराशः
श्वजाघनीं ष़ड्‌सात्साधु मन्ये

na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsamanya
cchvapākamanye na ca me'sti vittama |
kṣughārtaścāhamagatirnirāśaḥ
śvajāghanīṃ ṣa़ḍ‌sātsādhu manye

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै विशः ।
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ।
यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माऽभक्ष्ये वै मनः कृथाः

pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai viśaḥ |
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ |
yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mā'bhakṣye vai manaḥ kṛthāḥ

अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै ।
अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम्

agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai |
ahamāpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm

भिक्षामन्यामाहरेति न च कर्तुमिहार्हसि ।
न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम्

bhikṣāmanyāmāhareti na ca kartumihārhasi |
na nūnaṃ kāryametadvai hara kāmaṃ śvajāghanīm

शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये ।
परां मेध्याशनादेनां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम्

śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttamanuvartaye |
parāṃ medhyāśanādenāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm

असद्भिर्यः समाचीर्णो न स धर्मः सनातनः ।
अकार्यमिह कार्यं वा मा छलेनाशुभं कृथाः

asadbhiryaḥ samācīrṇo na sa dharmaḥ sanātanaḥ |
akāryamiha kāryaṃ vā mā chalenāśubhaṃ kṛthāḥ

न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हति ।
समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भोक्ष्ये श्वजाघनीम्

na pātakaṃ nāvamatamṛṣiḥ sankartumarhati |
samau ca śvamṛgau manye tasmādbhokṣye śvajāghanīm

यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थिनेन
तेनर्षिणा तदभक्ष्यं न कामात् ।
स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति
सर्वैरुपायैर्गुरवो हि रक्ष्याः

yadbrāhmaṇārthe kṛtamarthinena
tenarṣiṇā tadabhakṣyaṃ na kāmāt |
sa vai dharmo yatra na pāpamasti
sarvairupāyairguravo hi rakṣyāḥ

मित्रं च मे ब्राह्मणस्यायमात्मा
प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके ।
तद्भोक्तुकामोऽहमिमां जिहीर्षे
नृशंसानामीदृशानां न विभ्ये

mitraṃ ca me brāhmaṇasyāyamātmā
priyaśca me pūjyatamaśca loke |
tadbhoktukāmo'hamimāṃ jihīrṣe
nṛśaṃsānāmīdṛśānāṃ na vibhye

कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति
न चाभक्ष्ये क्वचित्कुर्वन्ति बुद्धिम् ।
सर्वांश्च कामान्प्राप्नुवन्तीति विद्धि
स्वर्गे निवासात्सहते क्षुधां वै

kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti
na cābhakṣye kvacitkurvanti buddhim |
sarvāṃśca kāmānprāpnuvantīti viddhi
svarge nivāsātsahate kṣudhāṃ vai

स्थाने भवेत्स यशः प्रेत्यभावे
निःसंशयः कर्मणां वै विनाशः ।
अहं पुनर्व्रतनित्यः शमात्मा
मूलं रक्ष्यं भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम्

sthāne bhavetsa yaśaḥ pretyabhāve
niḥsaṃśayaḥ karmaṇāṃ vai vināśaḥ |
ahaṃ punarvratanityaḥ śamātmā
mūlaṃ rakṣyaṃ bhakṣayiṣyāmyabhakṣyam

बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति सृष्टो
मोक्षात्मके त्वं यथा शिष्टचक्षुः ।
यद्यप्येतत्संशयाच्च त्रपामि
नाहं भविष्यामि यथा न माया

buddhyātmake vyaktamastīti sṛṣṭo
mokṣātmake tvaṃ yathā śiṣṭacakṣuḥ |
yadyapyetatsaṃśayācca trapāmi
nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā na māyā

गोपनीयमिदं दुःखमिति मे निश्चिता मतिः ।
दुष्कृतं ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे

gopanīyamidaṃ duḥkhamiti me niścitā matiḥ |
duṣkṛtaṃ brāhmaṇaṃ santaṃ yastvāmahamupālabhe

पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि ।
न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति वा भूरात्मप्रशंसकः

pibantyevodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsvapi |
na te'dhikāro dharme'sti vā bhūrātmapraśaṃsakaḥ

सुहृद्भूत्वाऽनुशोचे त्वां कृपा हि त्वयि मे द्विज ।
तदिदं श्रेय आधत्स्व मा लोभे चेत आदधाः

suhṛdbhūtvā'nuśoce tvāṃ kṛpā hi tvayi me dvija |
tadidaṃ śreya ādhatsva mā lobhe ceta ādadhāḥ

सृहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर ।
जामऽहं धर्मतोऽऽत्मानमुत्सृजेमां श्वजाघनीम्

sṛhṛnme tvaṃ sukhepsuścedāpado māṃ samuddhara |
jāma'haṃ dharmato''tmānamutsṛjemāṃ śvajāghanīm

नैवोत्सहे भवतो दातुमेतां
नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम् ।
उभौ स्यावः श्वमलेनानुलिप्तौ
दाता चाहं ब्राह्मणस्त्वं प्रतीच्छम्

naivotsahe bhavato dātumetāṃ
nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svamannam |
ubhau syāvaḥ śvamalenānuliptau
dātā cāhaṃ brāhmaṇastvaṃ pratīccham

अद्याहमेतद्वॄजिनं कर्म कृत्वा
जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम् ।
संपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये
यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि

adyāhametadvṝjinaṃ karma kṛtvā
jīvaṃścariṣyāmi mahāpavitram |
saṃpūtātmā dharmamevābhipatsye
yadetayorguru tadvai bravīhi

आत्मैव साक्षी किल धर्मकृत्ये
त्वमेव जानासि यदत्र दुष्कृतम् ।
यो ह्याद्रियाद्भक्ष्यमिति श्वमांसं
मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम्

ātmaiva sākṣī kila dharmakṛtye
tvameva jānāsi yadatra duṣkṛtam |
yo hyādriyādbhakṣyamiti śvamāṃsaṃ
manye na tasyāsti vivarjanīyam

उपधानैः साधते नापि दोषः
कार्ये सिद्धे मित्र नात्रापवादः ।
अस्मिन्नहिंसा नानृते वाक्यलेशो
भक्ष्यक्रिया यत्र न तद्गरीयः

upadhānaiḥ sādhate nāpi doṣaḥ
kārye siddhe mitra nātrāpavādaḥ |
asminnahiṃsā nānṛte vākyaleśo
bhakṣyakriyā yatra na tadgarīyaḥ

यद्येष हेतुस्तव खादने स्या
न्न ते वेदः कारणं नार्यधर्मः ।
तस्माद्भक्ष्ये भक्षणे वा द्विजेन्द्र
दोषं न पश्यामि यथेदमत्र

yadyeṣa hetustava khādane syā
nna te vedaḥ kāraṇaṃ nāryadharmaḥ |
tasmādbhakṣye bhakṣaṇe vā dvijendra
doṣaṃ na paśyāmi yathedamatra

न पातकं भक्षमाणस्य दृष्टं
सुरां तु पीत्वा पततीति शब्दः ।
अन्योन्यकार्याणि यथा तथैव
न लेपमात्रेण कृतं हिनस्ति

na pātakaṃ bhakṣamāṇasya dṛṣṭaṃ
surāṃ tu pītvā patatīti śabdaḥ |
anyonyakāryāṇi yathā tathaiva
na lepamātreṇa kṛtaṃ hinasti

पादौ मूलं समभवद्वृन्ताकं शिर उच्यते ।
शेफात्तु गृञ्जरं जातं पलाण्डुस्त्वण्डसंभवः

pādau mūlaṃ samabhavadvṛntākaṃ śira ucyate |
śephāttu gṛñjaraṃ jātaṃ palāṇḍustvaṇḍasaṃbhavaḥ

श्वरोमजः शैव्यशाको लशुनं द्विजसंभवम् ।
चुक्किनामा पर्णशाकः कर्णादजनि भूसुर

śvaromajaḥ śaivyaśāko laśunaṃ dvijasaṃbhavam |
cukkināmā parṇaśākaḥ karṇādajani bhūsura

अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा
तद्विद्वांसं बाधते साधु वृत्तम् ।
श्वानं पुनर्यो लभतेऽभिषङ्गा
त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव

asthānato hīnataḥ kutsitādvā
tadvidvāṃsaṃ bādhate sādhu vṛttam |
śvānaṃ punaryo labhate'bhiṣaṅgā
ttenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva

एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा ।
विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम्

evamuktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā |
viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm

ततो जग्राह स श्वाङ्गं जीवितार्थी महामुनिः ।
सदारस्तामुपाहृत्य वने भोक्तुमियेप सः

tato jagrāha sa śvāṅgaṃ jīvitārthī mahāmuniḥ |
sadārastāmupāhṛtya vane bhoktumiyepa saḥ

अथास्य बुद्धिरभवद्विधिनाऽहं श्वजाघनीम् ।
भक्षयामि यथाकालं पूर्वं संतर्प्य देवताः

athāsya buddhirabhavadvidhinā'haṃ śvajāghanīm |
bhakṣayāmi yathākālaṃ pūrvaṃ saṃtarpya devatāḥ

ततोऽग्निमुपसंहृत्य ब्राह्मेण विधिना मुनिः ।
ऐन्द्राग्नेयेन विधिना चरुं श्रपयत स्वयम्

tato'gnimupasaṃhṛtya brāhmeṇa vidhinā muniḥ |
aindrāgneyena vidhinā caruṃ śrapayata svayam

ततः समारभत्कर्म दैवं पित्र्यं च भारत ।
आहूय देवानिन्द्रादीन्भागंभागं विधिक्रमात्

tataḥ samārabhatkarma daivaṃ pitryaṃ ca bhārata |
āhūya devānindrādīnbhāgaṃbhāgaṃ vidhikramāt

एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्ष स वासवः ।
संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः

etasminneva kāle tu pravavarṣa sa vāsavaḥ |
saṃjīvayanprajāḥ sarvā janayāmāsa cauṣadhīḥ

विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्चिषः ।
कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम्

viśvāmitro'pi bhagavāṃstapasā dagdhakilciṣaḥ |
kālena mahatā siddhimavāpa paramādbhutām

स संहृत्य च तत्कर्म अनास्वाद्य च तद्धविः ।
तोषयामास देवांश्च पितॄंश्च द्विजसत्तमः

sa saṃhṛtya ca tatkarma anāsvādya ca taddhaviḥ |
toṣayāmāsa devāṃśca pitṝṃśca dvijasattamaḥ

एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः ।
सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत्

evaṃ vidvānadīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ |
sarvopāyairupāyajño dīnamātmānamuddharet

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् ।
जीवन्पुण्यमवाप्नोति पुरुषो भद्रमश्नुते

etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet |
jīvanpuṇyamavāpnoti puruṣo bhadramaśnute

तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये ।
बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं कृतात्मना

tasmātkaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye |
buddhimāsthāya loke'sminvartitavyaṃ kṛtātmanā