अध्याय 143: आँधी-वर्षा में फँसा बहेलिया

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
शरणागतं पालयतो यो धर्मस्तं ब्रवीहि मे

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śaraṇāgataṃ pālayato yo dharmastaṃ bravīhi me

महान्धर्मो महाराज शरणागतपालने ।
अर्हः प्रष्टुं भवांश्चैनं प्रश्नं भरतसत्तम

mahāndharmo mahārāja śaraṇāgatapālane |
arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃścainaṃ praśnaṃ bharatasattama

शिबिप्रभृतयो राजन्राजानः शरणं गतान् ।
परिपाल्य महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः

śibiprabhṛtayo rājanrājānaḥ śaraṇaṃ gatān |
paripālya mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ

श्रूयते च कपोतेन शत्रुः शरणमागतः ।
पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः

śrūyate ca kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
pūjitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ

कथं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः ।
स्वमांसं भोजितः कां च गतिं लेभे स भारत

kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇamāgataḥ |
svamāṃsaṃ bhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata

शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण वै

śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm |
nṛpatermucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa vai

इममर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिपः ।
भार्गवं परिपप्रच्छ प्रणतः पुरुषर्षभ

imamarthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ |
bhārgavaṃ paripapraccha praṇataḥ puruṣarṣabha

तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवोऽकथयत्कथाम् ।
इमां यथा कपोतेन सिद्धिः प्राप्ता नराधिप

tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo'kathayatkathām |
imāṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa

धर्मिश्चयसंयुक्तां कामार्थसहितां कथाम् ।
शृणुष्वावहितो राजन्गदतो मे महाभुजः

dharmiścayasaṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām |
śṛṇuṣvāvahito rājangadato me mahābhujaḥ

कश्चित्क्षुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमितः ।
चचार पृथिवीपाल घोरः शकुनिलुब्धकः

kaścitkṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmitaḥ |
cacāra pṛthivīpāla ghoraḥ śakunilubdhakaḥ

काकोल इव कृष्णाङ्गो रूक्षः पापसमाहितः ।
यवमध्यः कृशग्रीवो ह्रस्वपादो महाहनुः

kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ |
yavamadhyaḥ kṛśagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ

नैव तस्य सुहृत्कश्चिन्न संबन्धी न बान्धवाः ।
बान्धवैः संपरित्यक्तस्तेन रौद्रेण कर्मणा

naiva tasya suhṛtkaścinna saṃbandhī na bāndhavāḥ |
bāndhavaiḥ saṃparityaktastena raudreṇa karmaṇā

नरः पापसमाचारस्त्यक्तव्यो दूरतो बुधैः ।
आत्मानं यो न संधत्ते सोन्यस्य स्यात्कथं हितः

naraḥ pāpasamācārastyaktavyo dūrato budhaiḥ |
ātmānaṃ yo na saṃdhatte sonyasya syātkathaṃ hitaḥ

ये नृशंसा दुरात्मानः प्राणिप्राणहरा नराः ।
उद्वेजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति ते

ye nṛśaṃsā durātmānaḥ prāṇiprāṇaharā narāḥ |
udvejanīyā bhūtānāṃ vyālā iva bhavanti te

स वै क्षारकमादाय वने हत्वा च पक्षिणः ।
चकार विक्रयं तेषां पतङ्गानां जनाधिपः

sa vai kṣārakamādāya vane hatvā ca pakṣiṇaḥ |
cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṅgānāṃ janādhipaḥ

एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः ।
अगमत्सुमहान्कालो न चाधर्ममबुध्यत

evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ |
agamatsumahānkālo na cādharmamabudhyata

तस्य भार्यासहायस्य रममाणस्य शाश्वतम् ।
दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचत

tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam |
daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttirarocata

ततः कदाचित्तस्याथ वनस्थस्य समन्ततः ।
पातयन्निव वृक्षांस्तान्सुमहान्वातसंभ्रमः

tataḥ kadācittasyātha vanasthasya samantataḥ |
pātayanniva vṛkṣāṃstānsumahānvātasaṃbhramaḥ

मेघसंकुलमाकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम् ।
संछन्नस्तु मुहूर्तेन नौसार्थैरिव सागरः

meghasaṃkulamākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam |
saṃchannastu muhūrtena nausārthairiva sāgaraḥ

वारिधारासमूहेन संप्रहृष्टः शतक्रतुः ।
क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुंधराम्

vāridhārāsamūhena saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ |
kṣaṇena pūrayāmāsa salilena vasuṃdharām

ततो धाराकुले लोके संभ्रमन्नष्टचेतनः ।
शीतार्तस्तद्वनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना

tato dhārākule loke saṃbhramannaṣṭacetanaḥ |
śītārtastadvanaṃ sarvamākulenāntarātmanā

नैव निम्नं स्थलं वाऽपि सोऽविन्दत विहंगहा ।
पूरितो हि जलौघेनन तस्य मार्गो वनस्य तु

naiva nimnaṃ sthalaṃ vā'pi so'vindata vihaṃgahā |
pūrito hi jalaughenana tasya mārgo vanasya tu

पक्षिणं वर्षवेगेन हता लीनास्तु पादपात् ।
मृगसिहवराहाश्च ये चान्ये तत्र पक्षिणः

pakṣiṇaṃ varṣavegena hatā līnāstu pādapāt |
mṛgasihavarāhāśca ye cānye tatra pakṣiṇaḥ

महता वातवर्षेण त्रासितास्ते वनौकसः ।
भयार्ताश्च क्षुधार्ताश्च बभ्रमुः सहिता वने

mahatā vātavarṣeṇa trāsitāste vanaukasaḥ |
bhayārtāśca kṣudhārtāśca babhramuḥ sahitā vane

स तु शीतहतैर्गात्रैर्जगामैव न तस्थिवान् ।
ददर्श पतितां भूमौ कपोतीं शीतविह्वलाम्

sa tu śītahatairgātrairjagāmaiva na tasthivān |
dadarśa patitāṃ bhūmau kapotīṃ śītavihvalām

दृष्टवाऽऽर्तोपि हि पापात्मा स तां पञ्जरकेऽक्षिपत् ।
स्वयं दुःखाभिभूतोऽपि दुःखमेवाकरोत्परे

dṛṣṭavā''rtopi hi pāpātmā sa tāṃ pañjarake'kṣipat |
svayaṃ duḥkhābhibhūto'pi duḥkhamevākarotpare

पापात्मा पापकारित्वत्पापमेव चकार सः ।
सोऽपश्यत्तरुषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम्

pāpātmā pāpakāritvatpāpameva cakāra saḥ |
so'paśyattaruṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim

सेव्यमानं विहंगौघैश्छायावासफलार्थिभिः ।
धात्रा परोपकाराय स साधुरिव निर्मितः

sevyamānaṃ vihaṃgaughaiśchāyāvāsaphalārthibhiḥ |
dhātrā paropakārāya sa sādhuriva nirmitaḥ

अथाभवत्क्षणेनैव वियद्विमलतारकम् ।
महत्सर इवोत्फुल्लं कुमुदच्छुरितोदकम् ।
कुसुमाकारताराढ्यमाकाशं निर्मलं बहु

athābhavatkṣaṇenaiva viyadvimalatārakam |
mahatsara ivotphullaṃ kumudacchuritodakam |
kusumākāratārāḍhyamākāśaṃ nirmalaṃ bahu

घनैर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः ।
दिशो विलोकयामास वेलां च सुदुरात्मवान्

ghanairmuktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ |
diśo vilokayāmāsa velāṃ ca sudurātmavān

दूरे ग्रामनिवेशश्च तस्मात्स्थानादिति प्रभो ।
कृतबुद्धिर्द्रुमे तस्मिन्वस्तुं तां रजनीं ततः

dūre grāmaniveśaśca tasmātsthānāditi prabho |
kṛtabuddhirdrume tasminvastuṃ tāṃ rajanīṃ tataḥ

साञ्जलिः प्रणतिं कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम् ।
शरणं यामि यान्यस्मिन्दैवतानीति भारत

sāñjaliḥ praṇatiṃ kṛtvā vākyamāha vanaspatim |
śaraṇaṃ yāmi yānyasmindaivatānīti bhārata

स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले ।
दुःखेन महताऽऽविष्टस्ततः सुष्वाप पक्षिहा

sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇānyāstīrya bhūtale |
duḥkhena mahatā''viṣṭastataḥ suṣvāpa pakṣihā